Δουλεία: Από τον Σπάρτακο στον Μασσαβάνα

Posted on 1 Νοέμβριος 2011

0


Font Size Larger Font Smaller Font

ΔΕΥΤΈΡΑ, 03 ΟΚΤΏΒΡΙΟΣ 2011 02:07

E-mailΕκτύπωση

AddThis Social Bookmark Button

Ruslavery

Σκλαβοπάζαρο στην μεσαιωνική Ευρώπη. Πίνακας του Σεργκέι Ιβανόφ.

Επιμέλεια : Σίσσυ Μπάρα

Η δουλεία είναι μία απο τα παλαιότερες και σταθερότερες στο χώρο και στο χρόνο πρακτικές των ανθρωπίνων κοινωνιών. Αρχίζει να παρατηρείται με την εγκατάσταση των ανθρώπων σε ένα τόπο,  την καλλιέργεια της γης και συνδέθηκε από πολύ νωρίς και σε μεγάλο βαθμό με την αναζήτηση εργατικής δύναμης στη βάση του μηδενικού κόστους.

Με τον όρο δούλος χαρακτηρίζεται ο μη ελεύθερος και μη αμοιβόμενος εργαζόμενος που αποτελεί νομικά περιουσιακό στοιχείο  κάποιου άλλου και άρα εμπόρευμα προς πώληση, όπως ακριβώς ένα αντικείμενο ή ζώο.

 Ο Αριστοτέλης στα «Ηθικά Νικομάχεια» τους αποκαλεί  κινούμενα εργαλεία. Στα αρχαία ελληνικά η λέξη δούλος προέρχεται απο το επίθετο δόελος ή δόερος που με τη σειρά του προέρχεται από το ρήμα δένω. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιαζει η ιστορική προέλευση μιας μεταγενέστερης  λέξης,  συνώνυμης του δούλος, η λέξη σκλάβος.

Σκλαβηνούς ή σ(κ)λάβους ονόμαζαν οι βυζαντινοί τους πληθυσμους των βαλκανίων μαζικά υπόδουλων την εποχή εκείνη στα γερμανικά φύλλα. Οι όροι Εsclave στα γαλλικά ή slave στα αγγλικά προέρχονται επίσης από το λατινικό slavus που πρωτοσυναντιέται τη περίοδο του πρώιμου μεσαίωνα (500-987 μΧ) στη Βενετία όπου η μεγάλη πλειοψηφία των δούλων καταγόταν από τη σημερινή Κροατία[1].

Το βασικό στοιχείο  διάκρισης των δούλων απο άλλες κοινωνικές ομάδες με παρόμοιες συνθηκες εκμετάλευσης όπως δουλοπάροικοι, εργαζόμενοι σε καταναγκαστικά έργα ή φυλακισμένοι είναι το ιδιαίτερο νομικό τους καθεστώς. Αυτο προσδιορίζεται από μια σειρά  γραπτών και εθιμοτυπικών κανόνων που ρυθμίζουν τους όρους εισόδου και εξόδου από τη κατάσταση του δούλου, τα περιθώρια « ελευθερίας » και νομικής προστασίας του  έναντι των αυθαιρεσιών του αφέντη, καθώς επίσης και τα όρια ανθρωπιάς που αναγνωρίζει η κοινωνία στους δούλους της. Το αν έχουν ψυχή ή όχι για παράδειγμα.

 Είναι προφανές, ότι  η τεράστια περίοδος  κατα την οποία επιβιώνει ο θεσμός της δουλείας, η μεγάλη γεωγραφική του διασπορά και οι διαφορετικοί πολιτισμοί που βασίστηκαν σε αυτη, διαφοροποιουν το περιεχόμενο του θεσμού. Τόσο σε ότι αφορά το νομικό καθεστώς των δούλων όσο και την κατάσταση τους. Αυτά κυμαίνονταν απο την απόλυτη κατάργηση του εαυτού, την εξίσωση του δούλου με πράγμα,  μέχρι τη κατάκτηση σημαντικών αξιωμάτων όπως στη περίπτωση  των Μαμλούκων της Αιγύπτου, ή τωνγενίτσαρων στη οθωμανική αυτοκρατορία[2]. Η δυναστεία των πρώτων κυβέρνησε σε Αίγυπτο Συρία και Hedjaz[3] και οι δεύτεροι ήταν η ελίτ του οθωμανικού στρατού.

Αμφισβήτηση της δουλείας

Η αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητας της δουλείας είναι μια κουβέντα που ξεκινάει στην αρχαιότητα και σε πρώτη φάση ολοκληρώνεται το 6ο πΧ αιώνα. Η σύναψη χρεών από τους χωρικούς με εγγύηση τη προσωπική τους ελευθερία είχε πάρει τεράστιες διαστάσεις κι έθετε σε κίνδυνο την ίδια την ασφάλεια της πόλης των Αθηνών.  Λύση στο αδιέξοδο έδωσε ο Σόλων με το νόμο του περί σεισάχθειας[4].

Εκτός απο τη διαγραφή όλων των οφειλών, ο νόμος απαγόρευε το εμπόριο Αθηναίων πολιτών, και τα δανεία με ενέχειρο τη προσωπική ελευθερία του δανειολήπτη και της οικογένειας του. Ίσχυε αναδρομικά και απελευθέρωνε  όσους  είχαν γίνει δούλοι στο παρελθόν λόγω χρεών.

Στο πέρασμα των αιώνων παρουσιάζονται και άλλες περιπτώσεις κατάργησης της δουλειάς με  τοπικό και περιορισμένο χαρακτήρα. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά τη περίπτωση του Λουδοβίκου 10ου όταν με το διάταγμα του στις 3 Ιουλίου του 1315 διακήρυττε ότι«  θα απελευθέρωνε όποιο σκλάβο πατούσε το πόδι του στο βασίλειο της Γαλλίας »[5].

Ωστόσο η ανάγκη για εργατικά χεριά που προκύπτει με την ανακάλυψη των νέων χωρών και η συνακόλουθη έκρηξη του δουλεμπορίου τη περίοδο 1665-1750 έκαμψαν τις αντιδράσεις της διοίκησης και με νέα βασιλική διαταγή το 1716 κατοχυρώθηκε η ανοχή της δουλείας.

Βασικό επιχείρημα ήταν ότι σε αυτην ακριβώς βασιζόταν η ευημερία και η πολιτική ανωτερότητα της Γαλλίας ως υπερδύναμης[6].

Μορφές αντίστασης κατά της δουλείας  –  Κινήματα στην αμερικανική ήπειρο

Ο αιώνας του Διαφωτισμού, παραμένει σε επίπεδο ιδεών βασική πηγή αντίστασης κατά της δουλείας. Ήδη από τα μέσα του 18ου αιώνα οι Μοντεσκιέ, Βολταίρος και Ρουσώ, ασκούν δριμύτατη κριτική στο φαινόμενο, ενώ το 1766 ο LouisdeJaucourt καταδικάζει ανοιχτά την δουλεία και το εμπόριο ανθρώπων με άρθρο του στην Εγκυκλοπαίδεια.

Στα 1760 οι θιασώτες της δουλείας θα λάβουν την απάντηση τους και απο το χώρο της οικονομίας. Οι «φυσιοκράτες οικονομολόγοι» καταδικάζουν τη δουλεία ως μη αποτελεσματική και παραγωγική οικονομικά σε σχέση με τη μισθωτή εργασία ενω τη θεωρούν εμποδιο στην ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς. Ο ίδιος οΑdam Smith τονίζοντας τη μειωμένη παραγωγικότητα της εργασίας των δούλων έγραφε: «  Η ιστορική εμπειρία σε όλες τις χώρες δείχνει ότι το αγαθό που παρασκευάζεται από ελεύθερα εργατικά χέρια έρχεται τελικά φτηνότερα, παρά όταν προέρχεται από σκλάβους »[7].

Η χωρίς όριο εκμετάλλευση των σκλάβων στις αποικίες, η δημογραφική τους υπεροχή ως  αποτέλεσμα των συνεχών αφίξεων, οι συνθήκες οργάνωσης της παραγωγής  και η επιρροή των ιδεών του διαφωτισμού ήταν παράγοντες που συνετέλεσαν στο πολλαπλασιασμό των εξεγέρσεων των δούλων.

Εξετάζοντας τη κατανομή τους στο χρόνο -από την εποχή που διαθέτουμε στοιχεία- μέχρι το 19ο αιώνα,  προκύπτει το εξής συμπερασμα: ενώ οι εξεγέρσεις τους, με γνωστότερη αυτή του Σπάρτακου, εκδηλώνονται πολύ νωρίς, κλιμακώνονται από τα μέσα του 18ουως τα μέσα του 19ου αιώνα, όπου πληθαίνουν οι επίσημες καταργήσεις της Δουλείας[8].

Η αριθμητική υπεροχή των σκλάβων φαίνεται ανάγλυφα σε δύο απογραφές που έγιναν το 1777 στην ευρύτερη  περιοχή του Παρισιού και το 1778 στον υπό γαλλική κατοχή Άγιο Δομίνικο. Στη πρώτη περίπτωση οι σκλάβοι αποτελούσαν το 84,5% του πληθυσμού και στη δεύτερη το 86%.

Από όλες αυτές τις περιπτώσεις  επαναστάσεων σημαντικότερη παραμένει η επανάσταση στη γαλλική αποικία του Αγίου Δομίνικου τον Αύγουστο του 1791. Για πρώτη φορά καταργείται η Δουλεία μετά απο την επικράτηση της επανάστασης. Το 1804  η Αϊτή γίνεται η πρώτη Δημοκρατία ελεύθερων μαύρων στο κόσμο. Η Γαλλία χάνει  οριστικά τη πλουσιότερη αποικία της στη Καραϊβική.

Και τούτο, κυρίως λόγω της αντίστασης των τοπικών αποικιοκρατών που αρνούνταν να εφαρμόσουν αρχικά τις εντολές της Εθνοσυνέλευσης του Παρισιού για κατάργηση της δουλείας. Στη συνέχεια, υπήρξε μαζική προσχώρηση στις γραμμές της Επανάστασης  έγχρωμων στρατιωτικών που είχαν στρατολογηθεί απο το γαλλικό στρατό προκειμένου να εφαρμόσουν τις εντολές της εθνοσυνέλευσης, και που με την πολιτική αλλαγή βρέθηκαν να υπηρετούν την αποκατάσταση της δουλείας.

Πηγές:


Dictionnaire de l’Académie francaise, article esclave, σελ. 1

Dictionnaire de l’Académie francaise, article esclavage, σελ. 1-2

[3]Μια περιοχή στη δυτική  Σαουδική Αραβία που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τη Μέκα και τη Μεδίνα

[4]Αποτίναξης δηλαδή των χρεών

[5]Το διάταγμα αυτο επικαλέστηκαν οι τοπικές αρχές του Μπορντώ όταν το 1571 απελευθέρωσαν ένα φορτίο σκλάβων που μετέφερε νορμανδός δουλέμπορος απο την αφρική

Adam Smith, « Des salaires du travail »στοRecherche sur la nature et les causes de la richesse des nationβιβ 1 κεφ.8

[8]Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία τη περίοδο 869 – 1676 σημειώνονται 17 εξεγέρσεις με σημαντικότερη αυτη της Τζαμάικα το 1673. Τη περίοδο 1676-1760 γίνονται 48 επαναστάσεις με σημαντικότερες το 1oπόλεμο των φυγάδων στη Τζαμάϊκα το 1725-1740, αυτη των σκλάβων της Νέας Υορκης το 1712, και την εξέγερση το 1753-1757 στον Αγιο Δομίνικο υπο την ηγεσία του Μακαντάλ. Τη περίοδο 1761-1849 έχουμε 69 επαναστάσεις σκλάβων. Απο αυτές ξεχωρίζουν η 1η επανάσταση το 1789 στη γαλλική Μαρτινίκα ενώ έχει ξεσπάσει η γαλλική επάνασταση, αυτη στον Αγιο Δομίνικο το 1791-1793, ο δεύτερος πόλεμος των φυγάδων στη Τζαμάϊκα το 1795 -1796 και ο 2οςπόλεμος των Καριμπ στον άγιο βενεδικτο στα 1895-1805.http://www.quaibranly.fr/fr/liberte/chronologie.html

 

Τέλος πρώτου μέρους

Posted in: Uncategorized