Ο ΜΑΡΞ ΚΑΙ Η ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΑΤΟΥ

Posted on 29 Ἀπριλίου 2016

0


Ο ΜΑΡΞ ΚΑΙ Η ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΑΤΟΥ

ΚΑΤΕΒΑΣΤΕ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΕ ΜΟΡΦΗ PDF

Το παρακάτω κείμενο  δημοσιεύτηκε στο 5ο τεύχος του περιοδικού μας «ΤΟ ΕΝΖΥΜΟ» (Φθινόπωρο 2015) στο αφιέρωμα με γενικό τίτλο «Ο κομμουνισμός ως ‘αληθινή δημοκρατία’». Στο αφιέρωμα αυτό φιλοδοξούμε να παρουσιάσουμε, στο μέτρο του δυνατού, ποικίλες γόνιμες τοποθετήσεις για το εν λόγω ζήτημα το οποίο, κατά την γνώμη μας, είναι ουσιαστικής σημασίας ως κατεξοχήν γνώρισμα του κομμουνιστικού απελευθερωτικού προτάγματος, ιδιαίτερα υπό το πρίσμα που το αντιμετώπισε ο Μαρξ από την νεανική έως και την ώριμη περίοδο της πνευματικής του εξέλιξης. Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι τα σχετικά κείμενα που δημοσιεύονται στο αφιέρωμα δεν απηχούν, εν μέρει ή εν συνόλω, υποχρεωτικά τις απόψεις της ομάδας μας. Απεναντίας, επιδίωξή μας είναι η δημοσίευση μιας ποικιλίας προσεγγίσεων και ερμηνειών, εφόσον αυτές συμβάλλουν γόνιμα στην διαπραγμάτευση του υπό διερεύνηση ζητήματος. Από μέρους μας, έχουμε ήδη τοποθετηθεί ρητά υπέρ μιας αντίληψης περί κομμουνισμού ως μια συλλογικά αυτοκυβερνώμενη κοινότητα κοινωνικοποιημένων ανθρώπων διαμέσου της υπέρβασης του πολιτικού κράτους και της κοινωνίας των ιδιωτών, στην οποία το γενικό συμφέρον θα είναι ταυτόχρονα και ιδιωτικό συμφέρον.

Χαλ Ντράπερ

Ο ΜΑΡΞ ΚΑΙ Η ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΑΤΟΥ

 

Η μελέτη αυτή ασχολείται με την προέλευση και την ιστορία του όρου «δικτατορία του προλεταριάτου» στον Μαρξ και τον Ένγκελς. Τι σήμαινε για εκείνους ετούτος ο όρος;

Το θέμα αυτό εντάσσεται στο ευρύτερο αντικείμενο με τίτλο «Κράτος και δημοκρατία στα κείμενα του Μαρξ». Όμως η μελέτη αυτού του αντικειμένου επισκιάζεται από την πεποίθηση σύμφωνα με την οποία ο Μαρξ τασσόταν υπέρ της επιβολής μιας «δικτατορίας». Το γεγονός αυτό ενισχύεται από δύο είδη ερμηνευτών, που σήμερα διεξάγουν έναν ψυχρό πόλεμο πάνω στο σώμα του μαρξισμού: αφενός τους αστούς ιδεολόγους που πιστεύουν ότι πρέπει αποδείξουν ότι ο Μαρξ ήταν ένας θεωρητικός του ολοκληρωτισμού προκειμένου να νικήσουν την Μόσχα και αφετέρου τους Σοβιετικούς σχολαστικούς που έχουν επιφορτισθεί με το έργο να περιβάλλουν τον σταλινισμό με αποσπάσματα του Μαρξ. Και τα δύο στρατόπεδα ανυπομονούν να αποδείξουν το ίδιο πράγμα. Πράγματι, οι μαρξιστικές ερμηνείες, που κάποτε ήταν μονοπώλιο λιγοστών σοσιαλιστών εμβριθών μελετητών, προσφέρεται κάλλιστα για να αποτελέσει μια μικρή παγκόσμια βιομηχανία.

Το μεγάλο θέμα, λοιπόν, είναι η εικόνα του Μαρξ για τον σύγχρονο κόσμο. Για εμένα ο μαρξισμός είναι η πύλη για έναν επαναστατικό σοσιαλισμό που είναι πέρα για πέρα δημοκρατικός και ένας δημοκρατικός σοσιαλισμός είναι πέρα για επαναστατικός. Εξ ου και η ανάγκη για την έρευνα που ακολουθεί.

[1]

 

Δεν υπάρχει καμία, έστω και ημιτελής, έρευνα για την χρήση του όρου «δικτατορία του προλεταριάτου» στον Μαρξ και στον Ένγκελς. Το πρώτο ερώτημα είναι τι σήμαινε ο όρος «δικτατορία» στα μέσα του 19ου αιώνα.

Η λέξη αυτή προσέλαβε το σημερινό της νόημα σε σχετικά πρόσφατους καιρούς. Η «Εγκυκλοπαίδεια των Κοινωνικών Επιστημών»[1] χρονολογεί αυτήν την μετάπλαση «την δεκαετία μετά τον [Πρώτο] Παγκόσμιο Πόλεμο». Έως και τον 19ο αιώνα ο όρος αναφερόταν πρωτίστως στον θεσμό της «δικτατορίας» στο ρωμαϊκό ρεπουμπλικανικό σύνταγμα. Η ρωμαϊκή dictatura ήταν μια συνταγματική διάταξη η οποία προέβλεπε την εγκαθίδρυση προσωρινής κυβέρνησης ενός ανδρός, ο οποίος είναι επιφορτισμένος με περιορισμένες εξουσίες. Ο σύγχρονος θεσμός που αντιστοιχεί σε αυτήν είναι ο «στρατιωτικός νόμος» (που στην Ηπειρωτική Ευρώπη ονομάζεται «κατάσταση πολιορκίας») ως ένα είδος κυβέρνησης εκτάκτου ανάγκης.

Την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης η έννοια της εξουσίας του «ενός ανδρός» είχε σε κάποιο βαθμό υποχωρήσει. Οι Γιρονδίνοι, για παράδειγμα, έβαλαν εναντίον της «δικτατορίας της Κομμούνας του Παρισιού[2]» και υπάρχουν αναφορές περί «δικτατορίας της Συμβατικής[3]». Στην περίπτωση αυτή έχουμε την «δικτατορία» ενός λαϊκού και σχετικά δημοκρατικού σώματος.

Το πρώιμο κομμουνιστικό κίνημα, με επικεφαλής τον Μπαμπέφ[4] στο τελευταίο επεισόδιο της επανάστασης, διατήρησε και χρησιμοποίησε τον όρο και ανάμεσα στην δικτατορία του ενός ανδρός και στην δικτατορίας της επαναστατικής ηγεσίας αποφάνθηκε υπέρ της δεύτερης. Από εκείνο τον καιρό έως την εποχή του Μαρξ η ιδέα μιας επαναστατικής δικτατορίας αποτελούσε κατ’ ουσίαν τυπικό χαρακτηριστικό κάθε πρώιμου σοσιαλιστικού και κομμουνιστικού κινήματος και ήταν αποδεχτή στην μία ή στην άλλη μορφή της από τον Βάιτλινγκ[5], τον Σαιν Σιμόν[6], τον Μπακούνιν, τον Προυντόν και τον Λουί Μπλαν[7] καθώς επίσης και από τον Μπαμπέφ, τον Μπουοναρότι[8] και τον Μπλανκί.[9]

Παρ’ όλο που ο Μπλανκί και οι μπλανκιστές, όπως και άλλοι, υποστήριζαν μια επαναστατική δικτατορία, δεν είναι αλήθεια ότι ο Μπλανκί ή οι οπαδοί του πρόλαβαν τον Μαρξ και χρησιμοποίησαν πρώτοι τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου», όπως έχει αναφερθεί σε μερικές εκατοντάδες βιβλία, που το ένα αντιγράφει το άλλο. O Μορίς Ντομανζέ [Maurice Donmanget] και o Αλάν Σπιτζέρ [Alan Spitzer] έχουν αποδείξει ότι δεν υπάρχει κανένα τεκμήριο που να πιστοποιεί ότι ο Μπλανκί χρησιμοποίησε καν τον όρο. Ο ισχυρισμός αυτός προέρχεται κυρίως από το έργο του Ρ. Γ. Πόστγκεϊτ [R. W. Postgate], Out of the Past, που τα όσα ισχυρίζεται δεν αντέχουν διόλου σε σοβαρή έρευνα. Ωστόσο, όλοι επαναλαμβάνουν το ίδιο συμπέρασμα και κανείς δεν μπαίνει στον κόπο να το ελέγξει.

Οι πρώιμοι υπέρμαχοι της επαναστατικής δικτατορίας εννοούν σαφώς μια δικτατορία, του ενός ή του άλλου είδους, επί του προλεταριάτου. Όπως θα δούμε παρακάτω, ο Μαρξ διατυπώνει τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου» σε αντιδιαστολή ακριβώς με αυτήν την ιδέα, η οποία αποτελούσε την ορθοδοξία της εποχής.

[2]

Πώς χρησιμοποιεί ο Μαρξ τον όρο «δικτατορία» ξεχωριστά από τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου»;

Σε γράμμα του προς τον Ένγκελς, στις 31 Μαρτίου 1851, ο Μαρξ εκθέτει λεπτομερώς τις οικονομικές του δυσχέρειες και προσθέτει: «Και την ίδια στιγμή μού προσάπτουν ότι εκμεταλλεύομαι τους εργάτες και ότι πασχίζω να επιβάλλω μια δικτατορία! Quellehorreur[10]»[11]. Εδώ φαίνεται καθαρά ότι ο Μαρξ δεν τασσόταν υπέρ μιας δικτατορίας. Ο Μαρξ γράφει σχετικά με την Αγγλία ότι η κυβέρνηση Πάλμερστον[12] είναι μια «δικτατορία» από την έναρξη του πολέμου με την Ρωσία. Αυτό το γράφει στους αναγνώστες της New York Tribune[13] αναφορικά με την ανάληψη εξουσιών και αρμοδιοτήτων από μια κυβέρνηση σε συνθήκες πολεμικής κρίσης, η οποία ειδάλλως δεν θα ήταν και πολύ «δικτατορική».

Ας ασχοληθούμε όμως ειδικά με το έργο στο οποίο για πρώτη φορά χρησιμοποιεί τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου», δηλαδή το έργο του «Οι ταξικοί αγώνες στην Γαλλία από το 1848 ως το 1850»[14]. Ο χώρος εδώ δεν μας επιτρέπει να εστιάσουμε την προσοχή μας παρά μονάχα σε τρία από τα πολλά σχετικά αποσπάσματα.

Πρώτον, εδώ ο Μαρξ κάνει πρώτα την διάκριση μεταξύ της δικτατορίας μιας τάξης και της δικτατορίας επί μιας τάξης: «Ο Καβενιάκ[15] όμως δεν ήταν η δικτατορία του σπαθιού πάνω στην αστική κοινωνία, ήταν η δικτατορία της αστικής τάξης με το σπαθί».[16] Δίπλα στον Καβενιάκ υπήρχε μια κυρίαρχη Συνέλευση και πράγματι ο Μαρξ γράφει αλλού στο ίδιο έργο για την δικτατορία του Καβενιάκ και της Συντακτικής Συνέλευσης και κάνει συγκρίσεις με την δικτατορία της Συμβατικής ως την δικτατορία ενός αντιπροσωπευτικού σώματος.

Δεύτερον, όταν στο επόμενο στάδιο των γεγονότων το «Κόμμα της Τάξεως»[17]χρησιμοποίησε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία για την κατάργηση του καθολικού δικαιώματος ψήφου ο Μαρξ σημειώνει:

«Η αστική τάξη, απορρίπτοντας το γενικό εκλογικό  δικαίωμα με το οποίο είχε περιβληθεί ως τώρα κι απ’ όπου  αντλούσε την παντοδυναμία της, ομολογεί ανοιχτά ότι: ‘Η  δικτατορία μας κράτησε ως τώρα χάρη στη θέληση του λαού, και πρέπει τώρα να στερεωθεί ενάντια στη θέληση του λαού’».[18]

Αυτή η αναφορά σε μια «δικτατορία» που στηρίζεται στο γενικό εκλογικό δικαίωμα και αντανακλά την «θέληση του λαού» αποτελεί μία ακόμη ένδειξη της αίγλης που αποπνέει η λέξη.

Τρίτον, σε σαφή διάκριση με την «δικτατορία του προλεταριάτου» είναι η αναφορά του Μαρξ σε μια πιθανή κυβέρνηση «του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος», δηλ. του κόμματος του μετριοπαθούς σοσιαλιστή Λουί Μπλαν, τον οποίον περιφρονούσε, και των άτολμων δημοκρατών, των λεγόμενων «Ορεινών», που είχαν μια ακόμη πιο οικτρή κατάληξη. (Αυτό ονομαζόταν τότε και «Κόκκινο» Κόμμα, αλλά ας μην αφήσουμε τον όρο να μας μπερδέψει). Σε μια αξιοσημείωτη φράση ο Μαρξ αναφέρεται ταυτόχρονα στις δύο «δικτατορίες» σε σχέση με τον αγρότη, της δικτατορίας των «εκμεταλλευτών» και της δικτατορίας των «συμμάχων» του:

«Η συνταγματική δημοκρατία είναι η δικτατορία των ενωμένων εκμεταλλευτών του. Ησοσιαλδημοκρατία, η κόκκινη δημοκρατία, είναι η δικτατορία των συμμάχων του».[19]

Είναι πρόδηλο ότι η λέξη «δικτατορία» δεν εννοεί αυτό που σήμερα εμείς εννοούμε αλλά μια μορφή κυριαρχίας, ένα είδος κοινωνικής εξουσίας.

Όταν στα κείμενά του ο Μαρξ τάσσεται υπέρ της κυριαρχίας της εργατικής τάξης, ο όρος που συνήθως χρησιμοποιεί είναι η λέξη Herrschaft. Τούτος απηχεί την αντίληψη που υιοθέτησε, πιθανόν περί το 1845, και διατύπωσε για πρώτη φορά στην «Γερμανική Ιδεολογία», σύμφωνα με την οποία για να πραγματοποιήσει τον κομμουνισμό το προλεταριάτο πρέπει να πάρει την πολιτική εξουσία. Αυτή είναι και η έννοια με την οποία κατά καιρούς χρησιμοποιεί τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου».

Το 1847 ο Ένγκελς έγραφε σε ένα άρθρο του: «Σε όλες τις πολιτισμένες χώρες το αναγκαίο επακόλουθο της δημοκρατίας είναι η πολιτική εξουσία του προλεταριάτου και η πολιτική εξουσία του προλεταριάτου είναι η πρώτη προϋπόθεση για όλα τα κομμουνιστικά μέτρα». Στο προκαταρκτικό του σχεδίασμα για το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο»[20] στο ερώτημα «Ποια θα είναι η πορεία της επανάστασης» ο Ένγκελς απαντούσε ως εξής:

«Πρώτα απ’ όλα η επανάσταση θα καθιερώσει ένα δημοκρατικό σύνταγμα και με αυτό, άμεσα ή έμμεσα, θα εγκαθιδρύσει την πολιτική εξουσία του προλεταριάτου».[21]

Επίσης, στο «Μανιφέστο» ο Μαρξ και ο Ένγκελς γράφουν ότι «το πρώτο βήμα για την εργατική επανάσταση είναι η ανόρθωση του προλεταριάτου σε κυρίαρχη τάξη, η αγωνιστική κατάκτηση της δημοκρατίας».[22]  Όταν αυτό πραγματοποιηθεί το προλεταριάτο «ως κυρίαρχη τάξη αίρει δια της βίας τις παλιές σχέσεις παραγωγής, τότε μαζί με αυτές τις παραγωγικές σχέσεις αίρει και τους όρους ύπαρξης της ταξικής αντίθεσης, των τάξεων εν γένει, και συνεπώς αίρει και την ίδια τη δική του κυριαρχία ως τάξη».[23]

Μολονότι ο όρος «δικτατορία του προλεταριάτου» δεν απαντάται στο «Μανιφέστο», τα αποσπάσματα που παρατίθενται εδώ εμφανίζονται στο θέμα μας αργότερα.

Όμως η πρώτη «δικτατορία» που υποστήριξε ο Μαρξ δεν ήταν στην πραγματικότητα αυτή του προλεταριάτου. Αυτό συνέβη εν μέσω της επανάστασης του 1848 στην Γερμανία, όταν ο Μαρξ, που ήταν διευθυντής της «Νέας Εφημερίδας του Ρήνου» [Neue Rheinische Zeitung] στην Κολωνία, καυτηρίασε την γελοία λιποψυχία και την κενή φρασεολογία της αστικής Εθνοσυνέλευσης στην Φρανκφούρτη, που φοβόταν να αναλάβει οποιαδήποτε σοβαρή δράση εναντίον του Στέμματος και του απολυταρχικού καθεστώτος.

Οι υπουργοί της, έγραφε ο Μαρξ, κλαψούριζαν σχετικά με την τήρηση των συνταγματικών αρχών, ενώ η απολυταρχική αντεπανάσταση οργανωνόταν. Όμως, αυτό που συνέβαινε ήταν μια επανάσταση, η οποία έπρεπε πρώτα-πρώτα να καθιερώσει ένα σύνταγμα. Έπρεπε λοιπόν πρώτα να ενεργήσουν με δυναμισμό προκειμένου να καθιερώσουν ένα σύνταγμα. Αυτό που χρειαζόταν λοιπόν ήταν η ανάληψη δυναμικής δράσης για την καθιέρωση ενός συντάγματος.

«Κάθε μεταβατική κατάσταση που συγκροτείται ύστερα από μια επανάσταση χρειάζεται μια δικτατορία και μάλιστα μια δικτατορία δυναμική. Κατηγορήσαμε εξαρχής τον Κάμπχαουζεν [τον πρωθυπουργό] γιατί δεν ενεργεί δικτατορικά, γιατί δεν συντρίβει και δεν εξαλείφει τα υπολείμματα των παλαιών θεσμών. Έτσι ενώ ο κ. Κάμπχαουζεν αποκοίμιζε τον εαυτό του με συνταγματικά όνειρα, το ηττηθέν κόμμα ενίσχυε τις θέσεις του μέσα στην γραφειοκρατία και τον στρατό, και μάλιστα εδώ κι εκεί αποδυόταν σε ανοικτή πάλη».[24]

Η «δικτατορία» ή τα «δικτατορικά μέτρα» τα οποία ζητούσε τότε ο Μαρξ θα τα έπαιρνε το εκλεγμένο αντιπροσωπευτικό σώμα της Γερμανικής Δημοκρατίας εναντίον του παλαιού καθεστώτος. Ποια ακριβώς ήταν τα «δικτατορικά μέτρα» που αυτός υποστήριζε και πώς θα ήταν η «δικτατορία» της Δημοκρατίας; Αυτό έχει ήδη εν μέρει αναφερθεί: «άμεση συντριβή και εξάλειψη των υπολειμμάτων των παλαιών θεσμών», συνεχίζει ο Μαρξ, με την εφαρμογή δραστικών και θαρραλέων mesures de salut public[25].[26] Η από μέρους του χρήση του προηγούμενου όρου της Γαλλικής Επανάστασης αποσκοπεί στην «δικτατορία της Κομμούνας».[27]

Μολαταύτα, ποια ακριβώς ήταν αυτά τα «δικτατορικά μέτρα»; Αυτά αναφέρονται κάμποσες φορές στο έργο «Επανάσταση και Αντεπανάσταση στην Γερμανία το 1848»[28]. Από εκεί προέρχεται και το παρακάτω απόσπασμα:

«Αν η Συνέλευση διέθετε την παραμικρή ενεργητικότητα, θα έπρεπε να διαλύσει αμέσως την Δίαιτα και να στείλει τα μέλη της στο σπίτι τους –μιας και δεν υπάρχει τόσο αντιδημοτικό συλλογικό όργανο στην Γερμανία- και θα την αντικαθιστούσε με μια Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση που θα εκλεγόταν από τα ίδια της τα μέλη. Θα αυτοανακηρυσσόταν στην μόνη νόμιμη έκφραση της κυρίαρχης βούλησης του γερμανικού λαού και έτσι θα προσέδιδε νόμιμο κύρος σε καθένα από τα διατάγματά της. Θα φρόντιζε, πάνω απ’ όλα, να εξασφαλίσει μια δική της ένοπλη δύναμη μέσα στην χώρα που θα ήταν αρκετή για να καταστείλει κάθε αντίθεση από την πλευρά των Κυβερνήσεων».[29]

Όμως η Συνέλευση αντί να αναλάβει τις ευθύνες της, να αναγνωρίσει τις επαναστατικές εξεγέρσεις που είχαν ξεσπάσει και να καλέσει παντού τον λαό να πάρει τα όπλα για να υπερασπίσει την εθνική αντιπροσωπεία, αυτή μονίμως δίσταζε.

«Η Συνέλευση αυτή, που έμοιαζε περισσότερο με συγκέντρωση από γυναικούλες, έδειξε από την πρώτη ημέρα του βίου της πως φοβόταν περισσότερο το παραμικρό λαϊκό κίνημα από όλες τις αντιδραστικές συνομωσίες όλων μαζί των γερμανικών Κυβερνήσεων. Συζητούσε μπροστά στα μάτια της Δίαιτας και μάλιστα σχεδόν εκλιπαρούσε την έγκριση των ψηφισμάτων της από την Δίαιτα, γιατί οι πρώτες αποφάσεις της έπρεπε να δημοσιευθούν από το μισητό αυτό σώμα. Αντί να διεκδικήσει την δική της κυριαρχία απέφευγε επιμελώς να συζητήσει ένα τέτοιο επικίνδυνο ζήτημα. Αντί να συγκεντρώσει γύρω της μια λαϊκή δύναμη, παρέβλεπε στην ημερήσια διάταξη όλες τις βίαιες αυθαιρεσίες των Κυβερνήσεων: το Μάιντς, μπροστά στα ίδια της τα μάτια, κηρύχθηκε σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και ο λαός αφοπλίσθηκε, μα η Εθνοσυνέλευση ούτε καν κουνήθηκε».[30]

Έτσι, «ενώ στην αρχή της επανάστασης η Εθνοσυνέλευση ήταν το φόβητρο όλων των γερμανικών κυβερνήσεων, που περίμεναν από αυτήν να επιδοθεί σε μια άκρως δικτατορική επαναστατική δράση»[31], η ίδια η Εθνοσυνέλευση δεν τους έδωσε τελικά κανέναν λόγο για να ανησυχούν.

Εν ολίγοις, η πρώτη έκκληση του Μαρξ για την εγκαθίδρυση μιας επαναστατικής «δικτατορίας» ήταν μια έκκληση για την εγκαθίδρυση ενός δυναμικού καθεστώτος, μιας αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας στην Γερμανία, δηλαδή κυριολεκτικά μιας «δικτατορίας» της Δημοκρατίας.

[3]

 

Ερχόμαστε τώρα στις αναφορές ανά έργο στις οποίες ο Μαρξ και ο Ένγκελς χρησιμοποίησαν τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου». Αυτές κατατάσσονται σε τρεις περιόδους: α) 1850-52, δηλ. μετά την επανάσταση του 1848, β) 1872-75, δηλ. μετά την Παρισινή Κομμούνα, και γ) 1890-91 (αυτή η τελευταία περίοδος ήταν, όπως θα δούμε, ένας είδος απόηχου από το 1875).

Τόσο στην πρώτη όσο και στην δεύτερη περίοδο και ακόμη πιο καθαρά στο ίδιο το πρώτο απόσπασμα ο Μαρξ χρησιμοποιεί τον όρο ειδικά σε σχέση με τους μπλανκιστές.[32] Ποια ήταν ακριβώς η φύση αυτής της σχέσης; Η στάση του Μαρξ έναντι του Μπλανκί και του κινήματός του παρέμεινε ουσιαστικά η ίδια από το 1844, όταν ο Μαρξ έγινε σοσιαλιστής, μέχρι τέλους. Η στάση αυτή συνδύαζε αφενός την πλήρη απόρριψη του μπλανκιστικού πραξικοπήματος, που θα πραγματοποιηθεί από μια συνωμοτική ομάδα, και αφετέρου τον μεγάλο σεβασμό προς τον Μπλανκί ως αφοσιωμένο και έντιμο επαναστάτη, ως σοσιαλιστή αγωνιστή, δίχως όμως σεβασμό για τις ιδέες του σχετικά με την πραγματοποίηση της επανάστασης. Σε επαναστατικές περιόδους ο Μαρξ επεδίωκε την κοινή δράση με τους μπλανκιστές και άλλα επαναστατικά ρεύματα –ένα «ενιαίο μέτωπο»- παρά τις πολιτικές του διαφωνίες. Μια τέτοια ενιαιομετωπική επαφή πραγματοποιήθηκε ειδικά το 1850 και πάλι μετά την Παρισινή Κομμούνα. Και στις δυο περιπτώσεις επρόκειτο περί «ενιαίων μετώπων» ή περί κοινής δράσης στο Λονδίνο μεταξύ από την μία μεριά του Μαρξ και του Ένγκελς και από την άλλη των μπλανκιστών προσφύγων από την Γαλλία.

Σε αυτές τις επαφές ο Μαρξ και ο Ένγκελς απέρριπταν την μπλανκιστική αντίληψη περί δικτατορίας και αντιπαρέθεταν σε αυτήν την δική τους αντίληψη περί «δικτατορίας του προλεταριάτου».

Αυτό το εξηγεί ο Ένγκελς εκ των υστέρων όταν το 1874 προσδιόρισε επακριβώς την διαφορά μεταξύ της μπλανκιστικής και της μαρξικής αντίληψης.

«Από την υπόθεση του Μπλανκί, σύμφωνα με την οποία μια επανάσταση μπορεί να πραγματοποιηθεί με την έφοδο μιας μικρής επαναστατικής μειοψηφίας, έπεται η αναγκαιότητα εγκαθίδρυσης μιας δικτατορίας μετά την επιτυχία της επιχείρησης. Αυτή, ασφαλώς, δεν είναι μια δικτατορία ολόκληρης της επαναστατικής τάξης, του προλεταριάτου, αλλά της μικρής μειονότητας που έχει κάνει την επανάσταση και η οποία ήταν προηγουμένως οργανωμένη υπό την δικτατορία ενός ή ορισμένων ατόμων». Φρήντριχ Ένγκελς «Το πρόγραμμα των μπλανκιστών προσφύγων της Κομμούνας»[33](Το απόσπασμα αυτό αναφέρεται παρακάτω ως Απόσπασμα Νο. 7)

Δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ της μπλανκιστικής δικτατορίας της ενεργούς επαναστατικής μειονότητας και της ταξικής δικτατορίας ή κυριαρχίας, της εξουσίας «ολόκληρης της επαναστατικής τάξης». Στο πρώτο απόσπασμα υπάρχει έμφαση στον ταξικό χαρακτήρα της δικτατορίας.

Ο Μαρξ χρησιμοποιεί για πρώτη φορά τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου» στα άρθρα του που αργότερα συγκεντρώθηκαν στο έργο «Οι ταξικοί αγώνες στην Γαλλία από το 1848 ως το 1850», τα οποία είχαν προηγουμένως δημοσιευθεί στην Πολιτική και οικονομική επιθεώρηση «Νέα Εφημερίδα του Ρήνου»[34] [Neue Rheinische Zeitung, Politisch-Ökonomische Revue] που άρχισε να εκδίδεται στο Λονδίνο. Το πρώτο του άρθρο (στο πρώτο τεύχος) γράφτηκε τον Ιανουάριο και δημοσιεύθηκε στις αρχές Μαρτίου.

Μετά την ήττα της εργατικής εξέγερσης του Ιουνίου του 1848 ο Μαρξ γράφει ότι «μπήκε το θαρραλέο επαναστατικό μαχητικό σύνθημα: Ανατροπή της αστικής τάξης! Δικτατορία της εργατικής τάξης!».[35] [Απόσπασμα Νο. 1α)].

Εδώ υπάρχει ένα πρόβλημα. Ο Μαρξ γράφει ότι μπήκε το «θαρραλέο επαναστατικό μαχητικό σύνθημα» «Ανατροπή της αστικής τάξης!». Αμέσως μετά όμως ακολουθεί το σύνθημα: «Δικτατορία της εργατικής τάξης!».[36] Μήπως αυτό που θέλει εδώ να πει ο Μαρξ είναι ότι αυτό το σύνθημα «μπήκε» από τους επαναστάτες εργάτες; Όμως είναι απολύτως βέβαιο ότι αυτό δεν συνέβη. Κατά την γνώμη μου δεν θέλει να πει κυριολεκτικά ότι «μπήκε» αυτό το άγνωστο τότε σύνθημα, αλλά να εξηγήσει, τι σημαίνει αυτό το «θαρραλέο επαναστατικό μαχητικό σύνθημα» της ανατροπής της αστικής τάξης, και κατά πρώτο λόγο τι σημαίνει για τον ίδιο τον Μαρξ. Στην πραγματικότητα αυτός είναι που βάζει το σύνθημα στην αδιαμόρφωτη ακόμη εργατική τάξη που έχει εξεγερθεί προσδίδοντας συγκεκριμένη κατεύθυνση στις επαναστατικές της βλέψεις.

Στο δεύτερο άρθρο (που γράφτηκε στις αρχές Μαρτίου και δημοσιεύθηκε προς τα τέλη του ίδιου μήνα) ο Μαρξ παρατηρεί ότι «ο βαθμός ανάπτυξης των υπόλοιπων τάξεων» δεν επέτρεπε ακόμα στο προλεταριάτο «να καταχτήσει την επαναστατική δικτατορία» και έτσι «υποχρεώθηκε να ριχτεί στην αγκαλιά» των «σοσιαλιστικών αιρέσεων»[37]. [Απόσπασμα Νο. 1β)]. Εδώ ο Μαρξ όχι μονάχα αποκλείει την ιδέα της εγκαθίδρυσης της «επαναστατικής δικτατορίας» από μια δράκα συνωμοτών, αλλά ακόμη και από το ίδιο προλεταριάτο, εφόσον αυτό δεν έχει ακόμα την υποστήριξη των υπόλοιπων τάξεων. Όπως και σε άλλα σημεία του ιδίου έργου, και όπως προηγουμένως στο «Μανιφέστο», η «κυριαρχία» ή η «δικτατορία του προλεταριάτου» είναι σταθερά συνδεδεμένη με την ιδέα της υποστήριξης της πλειονότητας.

Το τρίτο άρθρο (που γράφτηκε στις 5-15 Μαρτίου και δημοσιεύθηκε στα μέσα Απριλίου) αναφέρει:

«το  προλεταριάτο συσπειρώνεται όλο και πιο πολύ γύρω από τον επαναστατικό σοσιαλισμό, γύρω από τον κομμουνισμό, για τον οποίο η ίδια η αστική τάξη έχει εφεύρει το όνομα Μπλανκί. Ο σοσιαλισμός αυτός είναι η διαρκής κήρυξη της επανάστασης, ηταξική δικτατορία του προλεταριάτου, σαν αναγκαίο μεταβατικό σημείο για την κατάργηση των ταξικών διακρίσεων γενικά, για την κατάργηση όλων των σχέσεων παραγωγής που πάνω τους στηρίζονται οι ταξικές διακρίσεις, για την κατάργηση όλων των κοινωνικών σχέσεων που ανταποκρίνονται σ’ αυτές τις σχέσεις παραγωγής, για την ανατροπή όλων των ιδεών που προκύπτουν από αυτές τις κοινωνικές σχέσεις».[38] [Απόσπασμα Νο. 1γ)]

Κατά ειρωνεία του ιδίου του Μαρξ αυτό είναι το μοναδικό απόσπασμα στο οποίο συνδέει το όνομα του Μπλανκί με την «δικτατορία του προλεταριάτου»: λέει ότι η αστική τάξη έχει συνδέσει το όνομα του Μπλανκί με αυτόν τον επαναστατικό σοσιαλισμό, τονίζοντας τονταξικό χαρακτήρα του επαναστατικού καθεστώτος.

 

[4]

 

Μπορούμε τώρα να συμπεράνουμε ότι ο όρος «δικτατορία του προλεταριάτου» κάνει την εμφάνισή του σε σχέση με τον Μπλανκί αλλά όχι από τους μπλανκιστές. Ο αντίστοιχος όρος που κανονικά χρησιμοποιεί ο  Μαρξ για να εκφράσει αυτήν την ιδέα είναι «κυριαρχία του προλεταριάτου», «πολιτική εξουσία της εργατικής τάξης» κτλ., όπως και στο «Μανιφέστο». Όταν, ωστόσο, το ζήτημα είναι να τεθεί αυτή η ταξική έννοια σε αντιπαράθεση με την μπλανκιστικού τύπου δικτατορία, η έννοια αυτή διατυπώνεται με τον όρο «ταξική δικτατορία». Η ταξική δικτατορία αντιπαρατίθεται, επομένως, στην μπλανκιστική δικτατορία.

Σε ενιαία μέτωπα με τους μπλανκιστές μόνο μια τέτοια ταξική διατύπωση θα μπορούσε να είναι αποδεκτή από τον Μαρξ. Ένα τέτοιο ενιαίο μέτωπο συνάφθηκε στις αρχές του 1850 όταν ο Μαρξ θεωρούσε ακόμη ότι επίκειται ένα νέο επαναστατικό ξέσπασμα. Έτσι ο Μαρξ άρχισε να αποδύεται στην διαμόρφωση ενός πλαισίου κοινής δράσης επαναστατικών ομάδων από διάφορες χώρες, στην δημιουργία μιας εμβρυώδους Διεθνούς, διαμέσου των αντιπροσώπων τους που βρίσκονταν στο Λονδίνο, στο οποίο περιλαμβάνονταν οι αριστεροί χαρτιστές υπό τον Χάρβεϋ[39], η Ένωση των Κομμουνιστών των Γερμανών εμιγκρέδων και οι Γάλλοι επαναστάτες πρόσφυγες «που ήθελαν να διαφοροποιηθούν από τους αστούς δημοκράτες [και επομένως] συχνά αποκαλούσαν τους εαυτούς τους μπλανκιστές» (όπως αναφέρει ο Άρθουρ Ρόζεμπεργκ [Arthur Rosemberg] στο βιβλίο του ‘Democracy and Socialism’[40]).

Τον Απρίλιο ιδρύθηκε η Παγκόσμια Εταιρεία των Επαναστατών Κομμουνιστών (Société Universelle des Communistes Révolutionnaires) με βάση μια προγραμματική συμφωνία που υπέγραφαν ο Μαρξ, ο Ένγκελς και ο Αύγουστος Βίλιχ[41] εκ μέρους της Ένωσης των Κομμουνιστών, ο Χάρβεϋ και δύο μπλανκιστές εμιγκρέδες. Οι οργανώσεις που το συγκροτούσαν συμφωνούσαν στην πραγματοποίηση κοινής πρακτικής συνεργασίας, ενώ ταυτόχρονα διατηρούσαν την ανεξαρτησία τους. Στο πρώτο άρθρο αυτής της προγραμματικής συμφωνίας αναφέρεται ότι:

«Ο σκοπός της εταιρείας είναι η κατάργηση όλων των προνομιούχων τάξεων, η υποταγή των τάξεων αυτών στην δικτατορία του προλεταριάτου κάνοντας την επανάσταση διαρκή έως την πραγματοποίηση του κομμουνισμού, που πρόκειται να είναι η τελευταία μορφή οργάνωσης της οικογένειας των ανθρώπων».[42] [Απόσπασμα Νο. 2]

Ο γραφικός χαρακτήρας του χειρογράφου ανήκει στον Βίλιχ και μάλλον πρέπει να είναι δικιά του και η ίδια η διατύπωση.

Την ίδια περίοδο κατά την οποία συνάφθηκε αυτή η συμφωνία ο Μαρξ και ο Ένγκελς δημοσίευσαν στην «Νέα Εφημερίδα του Ρήνου» ένα άρθρο στο οποίο επέκριναν ανοικτά τις συνωμοτικές μπλανκιστικές αυταπάτες που διατηρούσαν οι Γάλλοι σύμμαχοί τους, τους οποίους κατηγορούν ότι «θέλουν προκαταλάβουν την διαδικασία της επαναστατικής εξέλιξης, να προκαλέσουν τεχνητές κρίσεις, να κάνουν την επανάσταση με την παρόρμηση της στιγμής χωρίς να υπάρχουν οι συνθήκες για μια επανάσταση… Είναι οι αλχημιστές της επανάστασης» κ.ο.κ[43]. Αυτή η θεωρητική κριτική του μπλανκισμού, την στιγμή μάλιστα κατά την οποία είχαν συγκροτήσει ένα ενιαίο μέτωπο με τους μπλανκιστές, ήταν μια εσκεμμένη προσπάθεια του Μαρξ και του Ένγκελς προκειμένου να αξιοποιήσουν την νέα σχέση για να «τακτοποιήσουν» τους συμμάχους τους, δηλαδή να επηρεάσουν τις απόψεις τους.

Μολονότι και είναι αμφίβολο αν η Εταιρεία αυτή έμεινε τελικά ή όχι στα χαρτιά, εν πάσει περιπτώσει πέθανε οριστικά και αμετάκλητα μετά τον Σεπτέμβριο, όταν ο Μαρξ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το επαναστατικό κύμα είχε πια κοπάσει εντελώς και ότι ήταν αναγκαίος ο αναπροσανατολισμός προς μια νέα περίοδο.

Το έργο του Μαρξ «Οι ταξικοί αγώνες στην Γαλλία» συνάντησε κάποια απήχηση στην Γερμανία. Στην Φρανκφούρτη εξέδιδαν την «Νέα Γερμανική Εφημερίδα» [Neue Deutsche Zeitung] ο Γιόζεφ Βάιντεμαγιερ [Joseph Weydemeyer] και ο Ότο Λένινγκ [Otto Lüning] (που ήταν και κουνιάδοι μεταξύ τους). Ο Βάιντεμαγιερ υπήρξε υποστηρικτής και προσωπικός φίλος του Μαρξ από το 1845 και ανυπομονούσε να εκδώσει τα έργα του. Ο Λένινγκ ήταν φίλα προσκείμενος στους λεγόμενους «Αληθινούς Σοσιαλιστές»[44]. Η «Νέα Γερμανική Εφημερίδα» δημοσίευσε τον Ιούνιο σε τέσσερις συνέχειες ένα αφιέρωμα του Λένινγκ στο έργο του Μαρξ. Επιπλέον, σε ένα σημαντικό σημείο αυτού του αφιερώματος εστιάζει την προσοχή του στην ιδέα του Μαρξ περί «επαναστατικής εξουσίας, δικτατορίας της εργατικής τάξης» (όπως το αναφέρει ο Λένινγκ). Ο Λένινγκ συμφωνούσε πως μια μεταβατική δικτατορία είναι απαραίτητη, παρ’ όλο που «η ταξική κυριαρχία είναι πάντοτε μια ανήθικη και παράλογη κατάσταση πραγμάτων», και στόχος της θα πρέπει να είναι «όχι η μεταβίβαση της κυριαρχίας από την μια τάξη στην άλλη αλλά η κατάργηση των ταξικών διαφορών».

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο Λένινγκ δεν είχε καμία αντίρρηση ειδικά ως προς την δικτατορία (Diktatur) αυτή καθαυτήν, αλλά αναφερόταν γενικά στην ταξική κυριαρχία (Klassenherrschaft). Στο φύλλο της 4ης Ιουλίου ο δημοσιεύθηκε ένα σύντομο άρθρο του Μαρξ ως απάντηση στον Λένινγκ (Erklärung)[45]. [Απόσπασμα Νο. 3]:

«με κατηγορείτε ότι υποστηρίζω την κυριαρχία και την δικτατορία της εργατικής τάξης και ταυτόχρονα μου αντιτείνετε την κατάργηση των ταξικών διαφορών εν γένει. Γνωρίζετε πάρα πολύ καλά ότι το ‘Κομμουνιστικό Μανιφέστο’ αναφέρει ότι: [εδώ ο Μαρξ αναφέρεται στο απόσπασμα στο οποίο αναφερθήκαμε και εμείς προηγουμένως]. Γνωρίζετε ότι την ίδια άποψη υποστήριξα και στην ‘Αθλιότητα της Φιλοσοφίας’ εναντίον του Προυντόν… [Εδώ αναφέρεται στην τελευταία ή στην προτελευταία σελίδα του βιβλίου][46]. Τέλος, το ίδιο το άρθρο στο οποίο ασκείτε κριτική αναφέρει ότι [Εδώ ο Μαρξ παραθέτει το απόσπασμα που εμείς ονομάσαμε Απόσπασμα Νο. 1γ)].[47]

Ένα από τα ενδιαφέρονται χαρακτηριστικά αυτής της επικοινωνίας είναι ότι ο Μαρξ (όπως και ο Λένινγκ) δεν χρησιμοποιεί με κάποιο ιδιαίτερο περιεχόμενο την λέξη «δικτατορία». Αυτό δεν φαίνεται να αποτελεί πρόβλημα. Το απόσπασμα από τους «Ταξικούς αγώνες στην Γαλλία» που αναφέρεται στην «δικτατορία του προλεταριάτου» έχει το ίδιο νόημα γι’ αυτόν με εκείνο που έχουν οι αναφορές του στο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» και αλλού, επιβεβαιώνοντας έτσι την αντίληψη που έχει συχνά διατυπωθεί, σύμφωνα με την οποία ο όρος «δικτατορία του προλεταριάτου» εξομοιώνεται με τον όρο «κυριαρχία του προλεταριάτου», που χρησιμοποιεί στο «Μανιφέστο».

Το ότι αυτός ο διάλογος με τον Λένινγκ δεν επικεντρώνεται στην λέξη «δικτατορία», αλλά στην βασική ιδέα περί πολιτικής κυριαρχίας της εργατικής τάξης προκύπτει καθαρά από την απάντηση που δίνει ο Λένινγκ στην επιστολή του Μαρξ. Συμφωνεί ότι οι παρατηρήσεις του Μαρξ είναι «βάσιμες», αλλά εξακολουθεί να αντιτείνει ότι:

«Ο ίδιος ο κ. Μαρξ, αλλά ακόμα περισσότερο οι οπαδοί του, δίνουν διαρκώς έμφαση στην πολιτική κυριαρχία της τάξης, ενώ αναφέρονται απρόθυμα στην κατάργησή της, πράγμα που αποτελεί μια μεταγενέστερη παραχώρηση. Αντιθέτως, εγώ θέλω να θέσω σε πρώτο πλάνο την κατάργηση της ως στόχο και σκοπό του κινήματος».

Όπως φαίνεται εδώ ο Λένινγκ είναι λιγότερο δυσαρεστημένος με τον Μαρξ παρά με τους «οπαδούς» του, στους οποίους καταφέρνει ένα πλαγιοκόπημα, επειδή δίνουν έμφαση στην ίδια την «πολιτική κυριαρχία». Είναι αλήθεια ότι ο  μικροαστικός σοσιαλισμός του Λένινγκ ήταν ασφαλώς ανήσυχος απέναντι σε κάθε ιδέα πολιτικής κυριαρχίας της εργατικής τάξης, είτε αυτή βρισκόταν σε πρώτο είτε σε δεύτερο πλάνο, αλλά προκαλεί ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον το γεγονός ότι στα λεγόμενά του αναφέρεται επίσης και σε έναν από τους «οπαδούς» του Μαρξ μαζί με τον οποίον διηύθυνε την εφημερίδα του, ο οποίος ήταν κουνιάδος του και με τον οποίον δίχως αμφιβολία θα συζητούσε συχνά, δηλαδή τον Βάιντεμαγιερ.

Ο Βάιντεμαγιερ γίνεται τώρα ο σύνδεσμος με το επόμενο απόσπασμα, το οποίο είναι ένα από τα αποσπάσματα που παρατίθεται πιο συχνά: το γράμμα του Μαρξ προς τον Βάιντεμαγιερ, με ημερομηνία 5 Μαρτίου 1852. Αυτή είναι η πρώτη και η μοναδική φορά που ο όρος αυτός εμφανίζεται στην ιδιωτική αλληλογραφία του Μαρξ. Γιατί όμως εμφανίζεται εκείνη την χρονική στιγμή; Υπάρχει ένα επεισόδιο το οποίο πρέπει να αναφέρουμε.

Μετά την φυγή του από την Γερμανία και την τελική του απόφαση να μεταναστεύσει στην Αμερική ο Βάιντεμαγιερ έφθασε στην Νέα Υόρκη στις 7 Νοεμβρίου 1851. Στις Ηνωμένες Πολιτείες δημοσιεύθηκε το πρώτο του άρθρο την 1η Ιανουαρίου 1852 στην εφημερίδαTurn–Zeitung της Νέας Υόρκης.  Ο τίτλος του άρθρου ήταν «Η δικτατορία του προλεταριάτου».[48]

Αυτό είναι ίσως και το μόνο άρθρο με αυτόν τον τίτλο τουλάχιστον έως το 1918. Το άρθρο αυτό παρουσιάζει ενδιαφέρον διότι κατά μείζονα λόγο δεν αναφέρεται στο μεγαλύτερο μέρος του στην δικτατορία του προλεταριάτου. Πρόκειται κυρίως για μια σύνοψη του μεγαλύτερου μέρους του «Κομμουνιστικού Μανιφέστου». Υπάρχει μια αναφορά στην «δικτατορία του προλεταριάτου που είναι συγκεντρωμένο στις μεγάλες πόλεις» (die Diktatur des in den grossen Städten konzentrirten Proletariats) στην τελευταία παράγραφο του άρθρου.[49]

Για τον σκοπό της παρούσας εργασίας το πιο σημαντικό πράγμα για το άρθρο του Βάιντεμαγιερ είναι ότι απλώς υπάρχει. Υπάρχουν ενδείξεις ότι όταν ο Μαρξ έγραφε το περίφημο γράμμα της 5ης Μαρτίου στον Βάιντεμαγιερ είχε λάβει μόλις πρόσφατα το εν λόγω άρθρο του.

Επιπλέον, σε αυτό το γράμμα ο Μαρξ υποδεικνύει στον φίλο του υλικό για επόμενα άρθρα και του δίνει συμβουλές για την αντιμετώπιση ορισμένων Αμερικανών αντιπάλων. Εδώ γίνεται και η αναφορά στην «δικτατορία του προλεταριάτου». Στην επόμενη παράγραφο γράφει: «Από τις προηγούμενες παρατηρήσεις μου μπορείς να διαλέξεις ό,τι κρίνεις κατάλληλο». Με άλλα λόγια, ο Μαρξ γράφει ορισμένα σχόλια για να τα χρησιμοποιήσει ο Βάιντεμαγιερ στα άρθρα του.

Ο Μαρξ γράφει σε αυτήν την επιστολή ότι:

«Όσο για εμένα, δεν μου ανήκει η τιμή ούτε πως ανακάλυψα την ύπαρξη τάξεων στην σύγχρονη κοινωνία, ούτε την μεταξύ τους πάλη. Πολύ πριν από εμένα αστοί ιστορικοί είχαν περιγράψει την ιστορική εξέλιξη αυτής της πάλης των τάξεων και αστοί οικονομολόγοι είχαν παρουσιάσει την οικονομική ανατομία της. Το καινούργιο που έκανα εγώ ήταν ότι απέδειξα ότι: α) η ύπαρξη τάξεων συνδέεται απλώς με ιδιαίτερες ιστορικές φάσεις στην ανάπτυξη της παραγωγής, β) η ταξική πάλη οδηγεί κατ’ ανάγκην στηνδικτατορία του προλεταριάτου, και γ) ότι αυτή η δικτατορία αποτελεί απλώς την μετάβαση προς την κατάργηση όλων των τάξεων και σε μια αταξική κοινωνία».[50] [Απόσπασμα Νο. 4]

Ο Μαρξ χρησιμοποιεί εδώ τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου» αντί για τον όρο «πολιτική κυριαρχία του προλεταριάτου», που συνήθως χρησιμοποιεί επαναλαμβάνοντας τον Βάιντεμαγιερ, ο οποίος, με την σειρά του, επαναλαμβάνει τον Μαρξ του 1850. Ο Μαρξ χρησιμοποιεί έναν όρο που είναι φορτισμένος με ιδιαίτερες σημασίες και προκαλεί συγκεκριμένους συνειρμούς στον παραλήπτη της επιστολής του. Η χρησιμοποίησή του όρου αυτού εν παρόδω σε μια ιδιωτική επιστολή εξαρτάται από τον βαθμό του ειδικού πλαισίου μέσα στο οποίο εντάσσεται. Ο Βάιντεμαγιερ δεν ήταν απλώς ο αποδέκτης αυτού του περίφημου γράμματος, αλλά στην πραγματικότητα εκείνος που προκάλεσε την συγγραφή του.

[5]

 

Για τα επόμενα 20 χρόνια ο όρος δεν εμφανίζεται σε κανένα κείμενο, δημόσιο ή ιδιωτικό, του Μαρξ ή του Ένγκελς (ή από οποιονδήποτε άλλον, συμπεριλαμβανομένων και των μπλανκιστών).

Κατά την διάρκεια αυτών των δεκαετιών υπήρξε ελάχιστη επαφή μεταξύ του Μαρξ και των μπλανκιστών και δεν είναι τυχαίο που αυτές τις δύο δεκαετίες δεν εμφανίζεται ο όρος «δικτατορία του προλεταριάτου». Οι μπλανκιστές έκαναν λόγο ως συνήθως για την επαναστατική δικτατορία του κύκλου τους (ή του «Παρισιού») και οι μαρξιστές έκαναν λόγο, επίσης ως συνήθως, για την «πολιτική κυριαρχία του προλεταριάτου» ή για την «πολιτική εξουσία της εργατικής τάξης». Αυτό που διαπιστώνουμε είναι ότι ο Μαρξ χρησιμοποιεί τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου» ως αναδιατύπωση των δύο προηγουμένων [δηλ. της «πολιτικής κυριαρχίας του προλεταριάτου» ή της «πολιτικής εξουσίας της εργατικής τάξης» -Σ.τ.Μ.].

Όταν ο Μαρξ γράφει το μεγάλο του έργο του «Ο εμφύλιος πόλεμος στην Γαλλία», στο οποίο υπερασπίζεται και αναλύει την Κομμούνα του Παρισιού, δεν έχει καμία επαφή με τους μπλανκιστές. Ο όρος «δικτατορία του προλεταριάτου» δεν εμφανίζεται σε αυτό το έργο. Ωστόσο, υπάρχουν σε αυτό τρία βασικά στοιχεία που είναι σημαντικά για το υπόλοιπο του άρθρου μας.

Πρώτον, ο Μαρξ παρουσιάζει την Κομμούνα ως «μια κυβέρνηση της εργατικής τάξης… η ανοιχτή τελικά πολιτική μορφή με την οποία μπορούσε να συντελεστεί η οικονομική απελευθέρωση της εργασίας».[51] Τούτη η αναφορά καθώς και άλλες που βρίσκονται μέσα στο έργο συνιστούν το περιεχόμενο του όρου «δικτατορία του προλεταριάτου», που χρησιμοποιεί σε άλλα κείμενά του.

Δεύτερον, αυτό που καθορίζει τον χαρακτήρα της Κομμούνας είναι για τον Μαρξ η ηγεμονία του προλεταριάτου στην επανάσταση, δηλαδή το γεγονός ότι όλα τα άλλα ταξικά στοιχεία στράφηκαν κατά την επανάσταση σε αυτό αναγνωρίζοντάς το ως πρωτοπορία και ως ηγέτη.

Τρίτον, ταυτόχρονα, στον «Εμφύλιο Πόλεμο στην Γαλλία» υπάρχουν εκτενείς αναφορές που απεικονίζουν με λαμπρά χρώματα τον εξ ολοκλήρου δημοκρατικό χαρακτήρα της Κομμούνας: καθολικό δικαίωμα ψήφου, αιρετότητα και ανακλητότητα όλων των αξιωματούχων και των δικαστών, κατάργηση του τακτικού στρατού, κατάργηση κάθε ιεραρχικού διορισμού, αποπολιτικοποίηση της αστυνομίας[52], δημοκρατία των δήμων που στηρίζεται στην βάση και η οποία αντικαθιστά το συγκεντρωτικό κράτος που έχει ανατραπεί κτλ. Ο Μαρξ τα συνόψισε όλα αυτά λέγοντας ότι «η Κομμούνα έδωσε στη δημοκρατία τη βάση πραγματικά δημοκρατικών θεσμών»[53] και ότι «τα ειδικά μέτρα της μπορούσαν μόνο να υποδείξουν την κατεύθυνση προς την οποία κινείται μια κυβέρνηση του λαού από τον ίδιο το λαό».[54] Αντιθέτως, οι μπλανκιστές θεωρούσαν τα δημοκρατικά μέτρα ως σφάλμα και αδυναμία της Κομμούνας. Η διαφορά μεταξύ αυτών των δυο εκ διαμέτρου αντίθετων αναλύσεων της δημοκρατίας της Κομμούνας εμπεριέχονται εξ αρχής στις δύο διαφορετικές αντιλήψεις περί «δικτατορίας».

Μετά την ήττα της Κομμούνας πολλοί Κομμουνάροι κατέφυγαν στο Λονδίνο και σε αυτούς συμπεριλαμβάνονταν και πολλοί μπλανκιστές μαζί με τους ηγέτες τους. Εκεί για πρώτη φορά πολλοί από αυτούς ήρθαν σε μακρά επαφή με τον Μαρξ, τον κύκλο του και το Γενικό Συμβούλιο της Διεθνούς. Από την επαφή αυτή δέχθηκαν σοβαρή επίδραση για διάφορους λόγους: από τον ρόλο του Μαρξ στον «Εμφύλιο Πόλεμο στην Γαλλία»[55] ως υπέρμαχο της Κομμούνας ενώπιον του σοκαρισμένου επίσημου κόσμου, το τεράστιο έργο της ανακούφισης των προσφύγων που ανέλαβε ο Μαρξ,  η προσθήκη ενός αριθμού μπλανκιστών, και ειδικά του Βαγιάν[56] [Vaillant], στο Γενικό Συμβούλιο, και η συνεργασία τους με τον Μαρξ, η κοινή τους πολεμική εναντίον της φράξιας του Μπακούνιν, η φιλία με τους δύο γαμπρούς του Μαρξ, τον Λονγκέ[57] [Longuet] και τον Λαφάργκ.

Για όλους αυτούς τους λόγους, και ίσως επίσης λόγω του ότι η εμπειρία της Κομμούνας ενδυνάμωσε την κοινή τους κατεύθυνση, οι ιδέες των μπλανκιστών του Λονδίνου υπέστησαν μια «μαρξιστοποίηση». Οι πολιτικές τους αντιλήψεις άλλαξαν σε μεγάλο βαθμό, αν δεν απέρριψαν και τον ίδιο τον πραξικοπηματισμό τους. Τούτο καταδεικνύεται ειδικά σε δύο προγραμματικές δηλώσεις που δημοσιεύθηκαν το 1872 και το 1874 αντίστοιχα, στις οποίες εμπεριέχεται ο όρος «δικτατορία του προλεταριάτου».

Τόσο δημοσίως όσο και ιδιωτικώς ο Ένγκελς δήλωσε περισσότερο από μία φορά κατά την διάρκεια εκείνης της περιόδου, μάλλον θριαμβευτικά, ότι το νέο μπλανκιστικό πρόγραμμα είχε ενδυθεί τις μαρξιστικές ιδέες. Έτσι, στο «Ζήτημα της κατοικίας» (1872) αναφέρει:

«Το ίδιο και οι λεγόμενοι μπλανκιστές, όταν επιχείρησαν να μετατραπούν από απλοί πολιτικοί επαναστάτες σε σοσιαλιστική εργατική ομάδα με καθορισμένο πρόγραμμα –όπως έγινε στο μανιφέστο: Διεθνής και Επανάσταση των μπλανκιστών φυγάδων του Λονδίνου- δε διακήρυξαν τις ‘αρχές’ του προυντονικού σχεδίου για τη σωτηρία της κοινωνίας, αλλά διακήρυξαν, και μάλιστα σχεδόν κατά γράμμα τις απόψεις του γερμανικού επιστημονικού σοσιαλισμού για την ανάγκη της πολιτικής δράσης του προλεταριάτου και της δικτατορίας του, ως μεταβατικής περιόδου για την κατάργηση των τάξεων και μαζί μ’ αυτές του κράτους –απόψεις που έχουν εκφραστεί κιόλας στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο και που από τότε έχουν χιλιοειπωθεί».[58] [Απόσπασμα Νο. 5α)]

Εδώ έχουμε τον Ένγκελς να δηλώνει δημόσια και κατηγορηματικά ότι όταν οι μπλανκιστές (στο Λονδίνο εν πάσει περιπτώσει) χρησιμοποίησαν τον όρο «δικτατορία του προλεταριάτου» για πρώτη φορά το 1872, τον πήραν από τον Μαρξ και όχι το αντίθετο όπως πιστεύει ο Πόστγκεϊτ[59]. Πάνω από δύο φορές αυτήν την περίοδο ο Ένγκελς αναφέρεται στην «μαρξιστικοποίηση» του μπλανκιστικού προγράμματος του Λονδίνου. Επιπλέον, η αναφορά στην «δικτατορία του προλεταριάτου» στο πρόγραμμα του 1872 των μπλανκιστών, με τίτλο «Η Διεθνής και η Επανάσταση» (Internationale et Révolution), λέει ότι ουσιαστικά αυτή ήταν καινούργια τους άποψη, που ήταν «αυταπόδεικτη από την 18η Μαρτίου», δηλαδή από την Παρισινή Κομμούνα.

Όσο για τον Μαρξ και τον Ένγκελς, η πρώτη χρήση του όρου «δικτατορία του προλεταριάτου» αυτήν την περίοδο γίνεται από τον Ένγκελς στο βιβλίο του «Για το ζήτημα της κατοικίας» (1872), που αποτελείται από τρία άρθρα που δημοσιεύθηκαν σε εφημερίδα.[60] Ο όρος εμφανίζεται δύο φορές. Η πρώτη αναφορά του έχει καταγραφεί στο Απόσπασμα Νο. 5α). Στην δεύτερη ο Ένγκελς ασκεί πολεμική κατά των προυντονικών:

«Ο φίλος μας Μίλμπεργκερ διαπιστώνει επομένως εδώ τα παρακάτω: 1. ‘Εμείς’ δεν κάνουμε ‘ταξική πολιτική’ και δεν επιδιώκουμε μια ‘ταξική κυριαρχία’. Το Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα, ακριβώς επειδή είναι ένα εργατικό κόμμα, κάνει ωστόσο υποχρεωτικά ‘ταξική πολιτική’, την πολιτική της εργατικής τάξης. Και μια που κάθε πολιτικό κόμμα επιδιώκει να κατακτήσει την κυριαρχία στο κράτος, έτσι και το Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα επιδιώκει αναγκαστικά τη δική τουκυριαρχία, την κυριαρχία της εργατικής τάξης, δηλαδή μια ‘ταξική κυριαρχία’. Εξάλλουκάθε πραγματικό προλεταριακό κόμμα, αρχίζοντας από τους Άγγλους χαρτιστές, έβαζε πάντα ως πρώτο όρο του αγώνα την ταξική πολιτική, την οργάνωση του προλεταριάτου σε ανεξάρτητο πολιτικό κόμμα και ως άμεσο σκοπό τη δικτατορία του προλεταριάτου. Ο Μίλμπεργκερ χαρακτηρίζοντας αυτά ως ‘γελοία’, τοποθετεί τον εαυτό του έξω απ’ το προλεταριακό κίνημα και μέσα στον μικροαστικό σοσιαλισμό’.[61] [Απόσπασμα Νο. 5β)]

Αυτό που ξεχωρίζει εδώ είναι η προφανής υπόθεση του Ένγκελς ότι η «δικτατορία του προλεταριάτου» δεν έχει κανένα άλλο ιδιαίτερο νόημα πέρα από την ανάληψη της κρατικής εξουσίας από το σοσιαλιστικό εργατικό κίνημα. Εδώ εμφανίζεται ως ένας από τους τρεις ή τέσσερις όρους που χρησιμοποιούνται αδιακρίτως: «ταξική κυριαρχία», «εξουσία της εργατικής τάξης» κτλ. Μας λέει επίσης ότι κάθε πραγματικό προλεταριακό κόμμα την υποστηρίζει, συμπεριλαμβανομένων και των Χαρτιστών[62]· μια δήλωση που δεν έχει κανένα νόημα για όποιον πιστεύει ότι υπάρχει κάποια ειδική «θεωρία της προλεταριακής δικτατορίας», ξεχωριστή από την βασική ιδέα περί της ανάγκης και του στόχου της εργατικής πολιτικής εξουσίας.

Το ότι τον όρο αυτό είχε στον νου του και ο Μαρξ φανερώνεται τον επόμενο χρόνο σε ένα άρθρο του, γραμμένο τον Ιανουάριο του 1873 για μια ιταλική εφημερίδα, στο οποίο στρέφεται κατά του προυντονισμού και του αναρχισμού με τίτλο «Η αδιαφορία για την πολιτική» (L’Indifferenza in Materia Politica). Αφότου αυτό το άρθρο παρατέθηκε από τον Λένιν στο έργο του «Κράτος και επανάσταση», έκτοτε μνημονεύεται συχνά, αλλά δίχως αναφορά στο ιδιαίτερο πλαίσιό του.

Το άρθρο αρχίζει απότομα με ένα μεγάλο απόσπασμα σε εισαγωγικά ως άμεση παρουσίαση της αντιπολιτικής θέσης των προυντονικών. Το ύφος του είναι σατυρικό:

«Αν η πολιτική πάλη της εργατικής τάξης πάρει βίαιες μορφές, αν οι εργάτες αντικαταστήσουν τη δικτατορία της αστικής τάξης με τη δική τους επαναστατική δικτατορία, τότε διαπράττουν το φρικτό έγκλημα της προσβολής αρχών. Διότι, με σκοπό να ικανοποιήσουν τις βέβηλες και πεζές καθημερινές τους ανάγκες και να συντρίψουν την αντίδραση της αστικής τάξης, δίνουν στο κράτος μια επαναστατική και μεταβατική μορφή αντί να κατεβάσουν τα όπλα και να καταργήσουν το κράτος».[63] [Απόσπασμα Νο. 6]

Ο Μαρξ ασφαλώς αφήνει να εννοηθεί ότι ο ίδιος προτείνει «οι εργάτες να αντικαταστήσουν την δικτατορία της αστικής τάξης με την δικιά τους επαναστατική δικτατορία»[64], αλλά αυτό αναφέρεται ειρήσθω εν παρόδω. Εδώ έχουμε την άμεση αντιπαραβολή δύο ταξικών δικτατοριών, όπου η μία είναι εναλλακτική της άλλης, δίδοντας έμφαση στην κοινωνική βάση της εξουσίας και όχι στις πολιτικές μορφές του καθεστώτος.

Η επόμενη χρήση του όρου γίνεται από τον Ένγκελς το 1874 και την έχουμε ήδη παραθέσει παραπάνω [Απόσπασμα Νο. 7]. Εμφανίζεται στο άρθρο του Ένγκελς «Το πρόγραμμα των μπλανκιστών προσφύγων της Παρισινής Κομμούνας» στην εφημερίδαVolksstaat.

Αυτή η περίοδος αναφοράς στον μπλανκισμό οφείλεται χωρίς αμφιβολία στο γεγονός ότι ο όρος «δικτατορία του προλεταριάτου» χρησιμοποιείται σε ένα σημαντικό έργο που έγραψε ο Μαρξ τον επόμενο χρόνο, την «Κριτική του Προγράμματος της Γκότα», στο οποίο επέκρινε τις λασσαλικές διατυπώσεις που βρίσκονταν στο ενοποιητικό πρόγραμμα που είχε προταθεί για την συγχώνευση των δύο γερμανικών σοσιαλιστικών κομμάτων.[65] Το έργο αυτό ήταν ένα είδος εγκυκλίου που απευθυνόταν στους ηγέτες των «αϊζεναχικών»[66]. Η παράγραφος αυτή για την «δικτατορία του προλεταριάτου» ανήκει στα δυο πιο συχνά αναφερόμενα αποσπάσματα και είναι ένα από τα απλούστερα. Γράφεται στο πλαίσιο της κριτικής του γνωστού πλέον φετιχισμού του Λασσάλ προς το κράτος. Ο Μαρξ υποστηρίζει ότι «ελευθερία είναι να μεταβάλλουμε το κράτος από όργανο που στέκεται πάνω από την κοινωνία, σε όργανο πέρα για πέρα υποταγμένο στην κοινωνία».[67] Αφού εγείρει το ζήτημα της απονέκρωσης του κράτους στην μελλοντική κοινωνία, στην συνέχεια προσθέτει:

«Ανάμεσα στην καπιταλιστική και την κομμουνιστική κοινωνία βρίσκεται η περίοδος της επαναστατικής μετατροπής της μιας στην άλλη. Και σ’ αυτή την περίοδο αντιστοιχεί μια πολιτική μεταβατική περίοδος, όπου το κράτος της δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο παράη επαναστατική δικτατορία του προλεταριάτου».[68] [Απόσπασμα Νο. 8]

Ο Μαρξ λέει ότι το κράτος θα είναι η δικτατορία του προλεταριάτου. Εδώ θα επισημάνουμε ότι όταν ο Μαρξ εδώ λέει «κράτος» δεν εννοεί τον «κυβερνητικό μηχανισμό».[69] Όταν λέει ότι το κράτος είναι η πολιτική κυριαρχία ή η δικτατορία του προλεταριάτου αυτό αποτελεί μια κοινωνική περιγραφή, μια δήλωση του ταξικού χαρακτήρα της πολιτικής εξουσίας. Δεν είναι μια δήλωση σχετικά με τις μορφές του κυβερνητικού μηχανισμού.

Το τελευταίο πράγμα που πρέπει να σημειωθεί είναι ότι ο Μαρξ δεν προτείνει να μπει η «δικτατορία του προλεταριάτου» στο κομματικό πρόγραμμα. Το αίτημα που λείπει και για την υιοθέτηση του οποίου ασκεί πίεση είναι η λαοκρατική δημοκρατία [demokratische Republik], παρ’ όλο που συμφωνεί απρόθυμα ότι η κυβερνητική καταπίεση[70] αποκλείει κάθε ανοικτή συμπερίληψή της. Επίσης, ούτε ο Μαρξ εισάγει ως όρο την «δικτατορία του προλεταριάτου» όταν το πρόγραμμα του γαλλικού μαρξιστικού κόμματος συντάσσεται στο γραφείο του στο Λονδίνο το 1880.

[6]

 

Ακολουθεί τώρα ένα διάστημα 15 ετών, κατά το οποίο ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν αναφέρονται καθόλου στην «δικτατορία του προλεταριάτου» σε κανένα κείμενό τους, δημόσιο και ιδιωτικό.

Η επόμενη φορά που την συναντάμε είναι σε ένα γράμμα του Ένγκελς στον Κόνραντ Σμιτ [Conrad Schmidt], στις 27 Οκτωβρίου 1890, στο οποίο εξηγεί ότι ο ιστορικός υλισμός δεν λέει ότι οι οικονομικοί παράγοντες είναι οι μόνοι παράγοντες που επιδρούν στην ιστορία:

«Όταν λοιπόν ο Μπαρτ ισχυρίζεται ότι εμείς αρνηθήκαμε κάθε αντεπίδραση των πολιτικών κτλ. αντανακλάσεων της οικονομικής κίνησης πάνω σ’ αυτή την ίδια την οικονομική κίνηση, κάνει απλούστατα πόλεμο με ανεμόμυλους. Κι όμως, δεν έχει παρά να κοιτάξει την ‘18η Μπρυμαίρ’[71] του Μαρξ, όπου γίνεται λόγος σχεδόν μονάχα για τονιδιαίτερο ρόλο που παίζουν οι πολιτικοί αγώνες, και τα πολιτικά γεγονότα, φυσικά μέσα στα πλαίσια της γενικής τους εξάρτησης από τους οικονομικούς όρους. Ή το ‘Κεφάλαιο’, στο μέρος όπου μιλά λ.χ. για την εργάσιμη ημέρα, όπου η νομοθεσία, που είναι βέβαια πολιτική πράξη, επιδρά τόσο βαθιά. Ή το μέρος για την ιστορία της αστικής τάξης (το 24οκεφάλαιο). Τότε γιατί αγωνιζόμαστε για την πολιτική διχτατορία του προλεταριάτου, αν η πολιτική εξουσία είναι ανίσχυρη; Η βία (δηλ. η κρατική εξουσία) είναι κι αυτή μια οικονομική δύναμη!».[72] [Απόσπασμα Νο. 9]

Εδώ η «δικτατορία του προλεταριάτου» χρησιμοποιείται με την μεγαλύτερη προχειρότητα σαν ένα απλό συνώνυμο της κατάκτησης της πολιτικής εξουσίας.

Όμως γιατί ο Ένγκελς χρησιμοποιεί και πάλι τον όρο ύστερα από 15 χρόνια; Ίσως επειδή ήδη ανατρέχει στην «Κριτική του Προγράμματος της Γκότα» του Μαρξ εν όψει της επερχόμενης κομματικής συζήτησης για το πρόγραμμα της Ερφούρτης[73]. Πράγματι, ο Ένγκελς, λίγο καιρό αργότερα, αναδημοσιεύει την κριτική του Μαρξ, που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1875, με αποτελέσματα που οδηγούν στα επόμενα δύο (και τελευταία) αποσπάσματα.

Ο Ένγκελς ήξερε ότι η δημοσίευσή της θα ήταν μια «βόμβα», επειδή σε αυτήν επιτίθεται στον Λασσάλ, που ο μύθος του είχε μεγαλώσει. Ο στόχος του ήταν επίσης οι γοργά αναπτυσσόμενες οπορτουνιστικές τάσεις μέσα στο κόμμα. Και στις δύο περιπτώσεις η αντίδραση υπήρξε σφοδρή. Ένα από τα πράγματα από τα οποία αρπάχτηκαν οι επικριτές του ήταν ότι το πρόσφατα δημοσιευμένο ντοκουμέντο χρησιμοποιούσε τον όρο «επαναστατική δικτατορία του προλεταριάτου». Στο ίδιο το Ράιχσταγκ[74] ο σοσιαλδημοκράτης βουλευτής Καρλ Γκρίλενμπεργκερ [Karl Grillenberger] σηκώθηκε για να αποκηρύξει τον Μαρξ και να πει για το κόμμα ότι:

«Το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα απορρίπτει την υπόδειξη που είχε κάνει ο Μαρξ για το πρόγραμμά της. Ο Μαρξ ενοχλήθηκε από το γεγονός ότι το Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα κατάρτισε το πρόγραμμά του με τρόπο ώστε αυτό να ταιριάζει στις συνθήκες της Γερμανίας και επομένως για εμάς δεν γεννάται λόγος για οποιαδήποτε επαναστατική δικτατορία του προλεταριάτου».

Η επίφαση «μαρξισμού» που διέθεταν τα ανώτατα κλιμάκια του κόμματος είχε χαθεί. Είναι αμφίβολο αν ο καλός βουλευτής του Ράιχσταγκ έφριξε περισσότερο για το ουσιαστικό «δικτατορία» ή για τον επιθετικό του προσδιορισμό.

Δεκαοχτώ μέρες μετά ο Ένγκελς τελείωσε την εισαγωγή στην νέα έκδοση του έργου του Μαρξ «Ο εμφύλιος πόλεμος στην Γαλλία» και τα τελευταία λόγια αυτής της εισαγωγής αναφέρονται στην «δικτατορία του προλεταριάτου». Εδώ η αντίληψη αυτή εκκινεί από μια άλλη επίθεση (παρόμοια με το Απόσπασμα Νο. 7) στην μπλανκιστική αντίληψη για «την αυστηρότερη δικτατορία και την συγκέντρωση όλης της εξουσίας στα χέρια της νέας επαναστατικής κυβέρνησης». Απεναντίας, ο Ένγκελς αναφέρει την Παρισινή Κομμούνα (όπως και ο Μαρξ) εξαίροντάς την για την μεγάλη επέκταση της δημοκρατίας και του ελέγχου από την βάση. Στην συνέχεια ο Ένγκελς ασκεί κριτική στον «δεισιδαιμονικό σεβασμού προς το κράτος»[75] , που αποτελεί χαρακτηριστικό γερμανικό γνώρισμα, και επισημαίνει την ανάγκη πλήρους απαλλαγής από το κράτος.[76] Και ολοκληρώνει την εισαγωγή του ως εξής:

«Τον τελευταίο καιρό, το σοσιαλδημοκράτη φιλισταίο[77] τον πιάνει ξανά ένας ιερός τρόμος όταν ακούει τις λέξεις: Δικτατορία του προλεταριάτου. Ε, λοιπόν, κύριοι, θέλετε να μάθετε τι λογής είναι αυτή η δικτατορία; Κοιτάχτε την Παρισινή Κομμούνα. Αυτή ήταν η δικτατορία του προλεταριάτου».[78] [Απόσπασμα Νο. 10]

Τρεις μήνες μετά είχε ετοιμάσει μια καινούργια «βόμβα» για τους «σοσιαλδημοκράτες φιλισταίους»: την κριτική του νέου προσχεδίου προγράμματος («Πρόγραμμα της Ερφούρτης»). Σε αυτήν, όπως γράφει στον Κάουτσκυ, «βρήκε την ευκαιρία να τα σούρει στον διαλλακτικό οπορτουνισμό του Vorwärts[79]:

«έτσι εύρισκα την ευκαιρία να ξεσκεπάσω αλύπητα τον ειρηνόφιλο οππορτουνισμό που διδάσκει ότι όλη η παληά βρωμοκοινωνία θα ‘μεταβληθεί’ μέσα στην ανάπτυξή της στη σοσιαλιστική κοινωνία αβίαστα, ήσυχα, γλυκά και χαρούμενα»[80]

Εδώ ο Ένγκελς εγείρει εντονότατα στο σκοπό της εγκαθίδρυσης της λαοκρατικής δημοκρατίας, που έχει παραληφθεί από πρόγραμμα. Έτσι, γράφει:

«Αν υπάρχει κάτι πούναι καλά εξακριβωμένο, αυτό είναι ότι το κόμμα μας και η εργατική τάξη δε μπορούν να φτάσουν στην εξουσία παρά μόνο υπό τη μορφή μιας λαοκρατικής δημοκρατίας. Η τελευταία αυτή είναι μάλιστα η ειδική μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου, όπως αποδείχτηκε πια απ’ τη μεγάλη γαλλική επανάσταση».[81](Απόσπασμα Νο. 11)

Στο σημείο αυτό ο Ένγκελς συμφωνεί ότι το κόμμα δεν μπορεί να προβάλλει ανοικτά το αίτημα της λαοκρατικής δημοκρατίας[82], ωστόσο:

«εκείνο που κατά τη γνώμη μου έπρεπε και μπορεί να συμπεριληφθεί, είναι η συγκέντρωση όλης της πολιτικής εξουσίας στα χέρια της λαϊκής αντιπροσωπείας. Και αυτό θα αρκούσε προς το παρόν, εφ’ όσον δεν είναι δυνατόν να προχωρήσουμε περισσότερο»[83]

Έτσι, η φράση «συγκέντρωση όλης της πολιτικής εξουσίας στα χέρια της λαϊκής αντιπροσωπείας» έρχεται για να αντικαταστήσει την απαγορευμένη φράση «λαοκρατική δημοκρατία», η οποία αποτελεί «ειδική μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου». Ο υπέρμαχος αυτής της επαναστατικής δικτατορίας, που προκαλεί αναστάτωση στους «σοσιαλδημοκράτες φιλισταίους», καταφέρεται εναντίον τους λέγοντάς τους ότι θα έπρεπε να υποστηρίζουν έστω και με υπονοούμενα την λαοκρατική δημοκρατία αντί να επιζητούν να υποταχθούν στη νομιμότητα του καϊζερικού καθεστώτος.[84]

Με αυτό το επεισόδιο του 1891, το οποίο προεικονίζει το μέλλον, τελειώνει και η ιστορία του όρου «δικτατορία του προλεταριάτου» στον Μαρξ και τον Ένγκελς. Όμως, ασφαλώς, γνωρίζουμε ότι αυτό είναι μονάχα το πρώτο κεφάλαιο της ιστορίας αυτού του όρου.[85]

Καλοκαίρι 1962

Τίτλος πρωτοτύπουHal Draper, Marx and the Dictatorship of the Proletariat

Πηγή: https://www.marxists.org/archive/draper/1962/xx/dictprolet.html

Η μετάφραση έγινε από τα αγγλικά

 

Ο Hal Draper (1914-1990) ήταν ένας Αμερικανός μαρξιστής, ακτιβιστής, με προεξάρχοντα ρόλο στο  Κίνημα υπέρ της Ελευθερίας του Λόγου στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϋ στα μέσα της δεκαετίας του ‘60, και συγγραφέaς, με εκτενές θεωρητικό έργο κυρίως πάνω στην σκέψη του Καρλ Μαρξ, υπέρμαχος της αντίληψης περί σοσιαλισμού ως μια θεωρία και ένα κίνημα αυτοαπελευθέρωσης και αυτοκυβέρνησης της εργατικής τάξης και σταθερός πολέμιος της σταλινικής διαστρέβλωσης του κομμουνισμού και της γραφειοκρατικής δεσποτείας στην ΕΣΣΔ.

[1] The Encyclopedia of the Social Sciences. Επιστημονική σειρά αποτελούμενη από 15 τόμους, η οποία εκδόθηκε κατά το διάστημα 1930-1967. (Σ.τ.Μ.)

[2] Η Κομμούνα του Παρισιού κατά την διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης ήταν η κυβέρνηση της πόλης από το 1789 έως το 1795 και εγκαθιδρύθηκε αμέσως μετά την άλωση και καταστροφή της Βαστίλης. Αποτελούνταν από 144 εκπροσώπους εκλεγμένους από 48 διαμερίσματα της πόλης. Το καλοκαίρι του 1792 η Κομμούνα, υπό την επιρροή των Ιακωβίνων, υιοθέτησε εξτρεμιστικές θέσεις και στην πραγματικότητα αρνούνταν να λαμβάνει εντολές από την κεντρική κυβέρνηση της Γαλλίας. (Σ.τ.Μ.)

[3] Η Συμβατική Εθνοσυνέλευση (Convention Nationale) αναδείχθηκε με καθολική ψηφοφορία, συνήλθε για πρώτη φορά στις 20 Σεπτεμβρίου 1792 και αποφάσισε την επόμενη μέρα την κατάργηση της μοναρχίας. Στις 24 Ιουνίου 1793 ψήφισε το Πρώτο Σύνταγμα της Γαλλικής Δημοκρατίας. Για την αντιμετώπιση της εξωτερικής και εσωτερικής αντεπανάστασης η Συμβατική αποφάσισε να συγκροτήσει την Επιτροπή Κοινής Σωτηρίας, η διακυβέρνηση της οποίας εγκαινίασε την περίοδο της Τρομοκρατίας. (Σ.τ.Μ.)

[4] Φρανσουά Νοέλ «Γράκχος» Μπαμπέφ (Francois Noel «Gracchus» Babeuf, 1760-1797). Γάλλος επαναστάτης, θεμελιωτής του πρώιμου επαναστατικού σοσιαλισμού του 19ου αιώνα, ο επονομαζόμενος, μετά θάνατον, «Προμηθέας του προλεταριάτου». Συμμετείχε ενεργά στην Γαλλική Επανάσταση υποστηρίζοντας εξτρεμιστικές απόψεις. Η ανατροπή του καθεστώτος των Ιακωβίνων και η εγκαθίδρυση του Θερμιδόρ τον έπεισαν για το ασυμβίβαστο μεταξύ αστικών και σοσιαλιστικών στόχων, μεταξύ της εγκαθίδρυσης μιας ιακωβίνικης μικροαστικής δημοκρατίας και ενός κοινοκτημονικού καθεστώτος. Ο Μπαμπέφ, από κοινό με τον Φιλίπο Μπουαναρότι, δημιούργησε την «Συνωμοσία των Ίσων», την πρώτη κομμουνιστική οργάνωση δράσης στην ιστορία. Γύρω από την πυρήνα αυτής της μυστικής οργάνωσης συγκεντρώθηκαν οι εναπομείναντες αριστεροί επαναστάτες (ριζοσπάστες ιακωβίνοι και νεοεμπερτικοί) με σκοπό την πραξικοπηματική κατάληψη της εξουσίας και την εγκαθίδρυση μιας επαναστατικής δικτατορίας, της οποίας θα ηγείτο μια μειονότητα ενσυνείδητων επαναστατών έως την οριστική θεμελίωση της κομμουνιστικής κοινωνίας. Η συνωμοσία τελικά απέτυχε, οι οργανωτές της συνελήφθησαν μετά από προδοσία και καταδικάστηκαν, ενώ ο Μπαμπέφ (μαζί με τον σύντροφό του Νταρτέ) τουφεκίστηκε. Ο Μπαμπέφ είχε διατυπώσει μια πρωτόλεια κοινωνική θεωρία με έντονα κομμουνιστικά στοιχεία. Δεν επιζητούσε μονάχα μια δίκαιη κατανομή του κοινωνικού προϊόντος αλλά την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και την κοινωνικοποίηση της παραγωγής. (Σ.τ.Μ.)

[5] O Βίλχελμ Βάιτλινγκ (Wilhelm Weitling, 1808-1871) υπήρξε ο σημαντικότερος ηγέτης της «Ένωσης των Δικαίων», από την οποία προήλθε η «Ένωση των Κομμουνιστών». Ο Βάιτλινγκ, ράφτης στο επάγγελμα, ήταν ένας πρώιμος επαναστάτης θεωρητικός, ο οποίος προσδιόριζε τον κομμουνισμό ως μια εξισωτική κοινωνική θεωρία που υλοποιεί τις αρχές του χριστιανισμού. Ο Φρήντριχ Ένγκελς τον αναφέρει ως θεμελιωτή του γερμανικού κομμουνισμού. (Σ.τ.Μ.)

[6] Ο σαινσιμονισμός είναι η πρώτη επεξεργασμένη μορφή σοσιαλισμού, η οποία απηχεί τις ιδέες του Γάλλου στοχαστή Σαιν Σιμόν (Κλωντ-Ανρί Ρουβρουά, κόμης του Σαιν Σιμόν, 1760-1825), ο οποίος υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές της κοινωνιολογίας και αποτέλεσε βασικό πρόδρομο του θετικισμού και του επιστημονισμού. Η κοινωνική φιλοσοφία του Σαιν Σιμόν χαρακτηρίζεται πρωτίστως από την προσπάθεια διατύπωσης των θεωρητικών και μεθοδολογικών αρχών μελέτης της κοινωνίας με βάση το πρότυπο της φυσικής επιστήμης. Χαρακτηρίζεται από την πηγαία πίστη της στις δυνάμεις της βιομηχανίας και της επιστήμης για την επίτευξη αδιάπτωτης προόδου και κοινωνικής ευημερίας. Ο στόχος της είναι να τεθούν οι φυσικοί επιστήμονες, οι φορείς του «θετικού» πνεύματος που φέρνει η επιστήμη και η τεχνολογία, στην δημιουργία μιας νέας κοινωνίας. Το σαινσιμονικό σχέδιο κοινωνικής αναμόρφωσης περιλαμβάνει την συγκέντρωση των μέσων εργασίας, της γης και του κεφαλαίου σε ένα κοινωνικό ταμείο και την συγκρότηση των εργατών σε μια μεγάλη ένωση, εντός της οποίας θα τους ανατίθενται εργασίες σύμφωνα με την κλίση και τις ικανότητές τους και θα αμείβονται ανάλογα με την παραγωγή της εργασίας τους. (Σ.τ.Μ.)

[7]  Ο Λουί Μπλαν (Louis Jean Joseph Charles Blanc, 1811-1882) ήταν Γάλλος σοσιαλιστής πολιτικός και ιστορικός, υπέρμαχος του μεταρρυθμιστικού σοσιαλισμού. Κατά την διάρκεια της επανάστασης του 1848 συμμετείχε στην Προσωρινή Κυβέρνηση ως εκπρόσωπος της εργατικής τάξης και κυρίως των ανέργων. Η βασική ιδέα που υποστήριξε ήταν η δημιουργία εργατικών συνεταιρισμών υπό την αιγίδα του κράτους, που θα ελέγχονταν αργότερα από τους ίδιους τους εργάτες, με σκοπό την παροχή εργασίας. Το εγχείρημα κατέληξε σε αποτυχία με αποτέλεσμα την εργατική εξέγερση τον Ιούνιο του 1848 στο Παρίσι. (Σ.τ.Μ.)

[8] Φίλιππος Μιχαήλ Μπουοναρότι (Filippo Giuseppe Maria Ludovico Buonarrotti, 1761-1837): Ιταλός επαναστάτης, που καταγόταν από την οικογένεια ευγενών του Μιχαήλ Αγγέλου, σοσιαλιστής, ακτιβιστής και συγγραφέας, ιδρυτικό και ηγετικό μέλος συνωμοτικών οργανώσεων. Ξεκίνησε την επαναστατική του σταδιοδρομία ως δημοκράτης ριζοσπάστης, υπέρμαχος της Γαλλικής Επανάστασης και θιασώτης του ιακωβινισμού. Η Συμβατική Συνέλευση τον ανακήρυξε μάλιστα «Γάλλο πολίτη» και του ανέθεσε διάφορα αξιώματα και έγινε συνεργάτης του Ροβεσπιέρου. Με την πτώση του ιακωβίνικου καθεστώτος της Τρομοκρατίας και τον θρίαμβο του Θερμιδώρ φυλακίστηκε. Στην φυλακή γνώρισε τον Γράκχο Μπαμπέφ, προσχώρησε στις σοσιαλιστικές του ιδέες και ίδρυσε μαζί του την περίφημη «Ένωση των Δικαίων» ή «Εταιρεία των Ίσων» (Société des Egaux). Ο Μπουοναρότι συνέταξε την «Ανάλυση της Διδασκαλίας του Μπαμπέφ» (Analyse de doctrine de Babeuf), που τοιχοκολλήθηκε σε όλο το Παρίσι στις αρχές Απριλίου του 1796, στην οποία, μεταξύ άλλων, κατήγγειλε εν ονόματι της Φύσης την ατομική ιδιοκτησία. Σκοπός της οργάνωσης ήταν η προετοιμασία μιας συνωμοτικής εξέγερσης για την ανατροπή του καθεστώτος του «Διευθυντηρίου». Σκοπός των συνωμοτών ήταν η πραξικοπηματική κατάληψη της εξουσίας από μια ομάδα αφοσιωμένων επαναστατών. Οι ιδέες αυτές αργότερα θα επηρεάσουν καθοριστικά τον Μπλανκί. Έτσι, ο Μπουαναρότι έγραφε χαρακτηριστικά: «Οι εναλλαγές στην τύχη της Συμβατικής κατέδειξαν πως ο λαός, οι αντιλήψεις του οποίου έχουν διαμορφωθεί μέσα στο σύστημα της κοινωνικής αδικίας και του δεσποτισμού, δεν είναι ακόμα ικανός να επιβάλλει μέσω των εκλογών ανθρώπους που μπορούν να οδηγήσουν την Επανάσταση μέχρι το τέλος. Αυτό το δύσκολο καθήκον μπορούν να το πραγματοποιήσουν μόνο άνθρωποι θαρραλέοι και με διαμορφωμένη συνείδηση, άνθρωποι έξυπνοι και απόλυτα στον λαό και την ανθρωπότητα»

(πρτ. http://www.rassias.gr/1087BUONAROTTI.html).

Η «Συνωμοσία των Ίσων» ήταν η πρώτη κομμουνιστική οργάνωση δράσης στην ιστορία. Γύρω από την πυρήνα αυτής της μυστικής οργάνωσης συγκεντρώθηκαν οι εναπομείναντες αριστεροί επαναστάτες (ριζοσπάστες ιακωβίνοι και νεοεμπερτικοί) με σκοπό την πραξικοπηματική κατάληψη της εξουσίας και την εγκαθίδρυση μιας επαναστατικής δικτατορίας, της οποίας θα ηγείτο μια μειονότητα ενσυνείδητων επαναστατών έως την οριστική θεμελίωση της κομμουνιστικής κοινωνίας. Η συνωμοσία τελικά απέτυχε, οι οργανωτές της συνελήφθησαν μετά από προδοσία και καταδικάστηκαν, ενώ ο Μπαμπέφ (μαζί με τον σύντροφό του Νταρτέ) τουφεκίστηκε. Ο Μπαμπέφ είχε διατυπώσει μια πρωτόλεια κοινωνική θεωρία με έντονα κομμουνιστικά στοιχεία. Δεν επιζητούσε μονάχα μια δίκαιη κατανομή του κοινωνικού προϊόντος αλλά την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και την κοινωνικοποίηση της παραγωγής. Ο Μπουαναρότι συνελήφθη τον Μάιο του 1796 και καταδικάστηκε σε ισόβια. Όταν ο παλιός του φίλος, Ναπολέων Βοναπάρτης, ανέλαβε την εξουσία και ανακηρύχθηκε ύπατος, του προσέφερε μια υψηλή θέση, την οποία ο Μπουαναρότι απέρριψε με περιφρόνηση. Απολύθηκε από την φυλακή το 1807, εγκαταστάθηκε στην Γενεύη και καθοδήγησε ένα σύνθετο δίκτυο επαναστατικών συνωμοτικών οργανώσεων. Ο Μπουοναρότι μυήθηκε στον Ελευθεροτεκτονισμό, που συγκέντρωνε πολλά επαναστατικά πνεύματα της εποχής. Σε συνεργασία με τους Καρμπονάρους (Carbonari) ίδρυσε την στοά La Charbonnerie Française, που τα μέλη της ορκίζονταν μίσος για τους τυράννους και αιώνιο πόλεμο κατά της Ιεράς Συμμαχίας. Καταδιωγμένος ο Μπουαναρότι επέστρεψε τελικά στο Παρίσι μετά την επανάσταση του 1830. Ένας από τους θερμότερους υποστηρικτές του ήταν ο αργότερα ονομαστός επαναστάτης, Αύγουστος Μπλανκί. Στην Γαλλία ο Μπουαναρότι αναμίχθηκε στις δύο ταυτόχρονες εξεγέρσεις τον Απρίλιο του 1843 στο Παρίσι και την Λυών. Απεβίωσε στις 16 Σεπτεμβρίου 1837. Υπήρξε αναμφίβολα μια από τις κορυφαίες φυσιογνωμίες που ενσάρκωσε την θεωρία και την πρακτική των ριζοσπαστικών κινημάτων του 18ου αιώνα. Έργα: Histoire des sociétés secrètes de l’armée (1815), Conspiration pour l’ Egalite dite de Babeuf, suivie du procès auquel elle donna lieu (1828), Observations sur Maximilien Robespierre, Bruxelles,( 1837). (Σ.τ.Μ.)

[9] Ο Λουδοβίκος-Αύγουστος Μπλανκί (Louis Auguste Blanqui, 1805-1880) ήταν Γάλλος σοσιαλιστής επαναστάτης του 19ου αιώνα, ο οποίος καταδικάστηκε κατ’ επανάληψη σε θάνατο, πέρασε το μισό σχεδόν της ζωής του (συνολικά 36 από τα 75 χρόνια της ζωής του) στις φυλακές και υπήρξε ο θεωρητικός συγκεκριμένης επαναστατικής μεθοδολογίας η οποία απεκλήθη «μπλανκισμός» και εστιαζόταν στην αιφνιδιαστική ένοπλη κατάληψη της εξουσίας από έναν μικρό κύκλο καλοεκπαιδευμένων επαναστατών. Για μια εκτενή αναφορά βλ. Το Ένζυμο Νο. 4, Γλωσσάρι-Ονοματολόγιο. (Σ.τ.Μ.)

[10] «Τι φρίκη!» (γαλλικά). (Σ.τ.Μ.)

[11] Marx-Engels Correspondence, Marx to Engels in Manchester, 31 March 1851,

http://hiaw.org/defcon6/works/1851/letters/51_03_31.html

[12] Ο Ερρίκος Ιωάννης Τεμπλ, τρίτος υποκόμης του Πάλμερστον (Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston,1784-1865) υπήρξε διακεκριμένος Άγγλος φιλελεύθερος πολιτικός, ο οποίος διετέλεσε επανειλημμένως υπουργός και πρωθυπουργός. Ήταν ένας από τους ισχυρότερους πολιτικούς της Μεγάλης Βρετανίας, διαβόητος για την ανάμιξή του στα εσωτερικά των ευρωπαϊκών χωρών και φανατικός υπέρμαχος της αγγλικής κοσμοκρατορίας. (Σ.τ.Μ.)

[13] New York Daily Tribune: δημοκρατική καθημερινή εφημερίδα που έβγαινε στην Νέα Υόρκη από το 1841 έως το 1924. Ο Μαρξ υπήρξε συνεργάτης-ανταποκριτής της εφημερίδας στην Ευρώπη από το 1851 έως 1862. (Σ.τ.Μ.)

[14] Ο τίτλος του έργου και τα αποσπάσματα που παρατίθενται από αυτό έχουν παρθεί από την ελληνική έκδοση Οι ταξικοί αγώνες στη Γαλλία από το 1848 ως το 1850, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2012. (Σ.τ.Μ.)

[15] Ο Λουί Εζέν Καβενιάκ (Louis Eugene Cavaignac, 1802-1857) ήταν Γάλλος στρατιωτικός. Κατά την διάρκεια της επανάστασης του 1848 διορίστηκε Υπουργός Πολέμου από την δημοκρατική κυβέρνηση και τον Ιούνιο του ιδίου έτους κατέστειλε σκληρά την εργατική εξέγερση που ξέσπασε στο Παρίσι. (Σ.τ.Μ.)

[16] Οι ταξικοί αγώνες στη Γαλλία από το 1848 ως το 1850, σ. 76-77, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2012. (Σ.τ.Μ.)

[17] Το «Κόμμα της Τάξεως»( Parti de l’Ordre) είναι η γενική ονομασία της αστικής παράταξης στην Γαλλία, που όποτε απειλήθηκε έδρασε ενιαία απέναντι στην εργατική τάξη, παρά τις εσωτερικές της διαφορές. (Σ.τ.Μ.)

[18] Οι ταξικοί αγώνες στη Γαλλία από το 1848 ως το 1850, σ. 153. (Σ.τ.Μ.)

[19] ό.π., σ. 140. (Σ.τ.Μ.)

[20] Πρόκειται για το ημιτελές έργο του Ένγκελς «Οι αρχές του κομμουνισμού».

Βλ. Frederick Engels, The Principles of Communism,

 https://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/11/prin-com.htm. (Σ.τ.Μ.)

[21]Frederick Engels, The Principles of Communism, ό.π. Η μετάφραση είναι δική μας. (Σ.τ.Μ.)

[22] Karl Marx-Friedrich Engels, Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, στο Karl Marx, «Κείμενα από τη δεκαετία του 1840», σ. 491, μτφ. Θανάσης Γκιούρας, εκδόσεις ΚΨΜ, Αθήνα, 2014. (Σ.τ.Μ.)

[23] ό.π. σ. 492. (Σ.τ.Μ.)

[24] Karl Marx,The Crisis and the Counter-Revolution, Neue Rheinische Zeitung, Σεπτέμβριος 1848, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/09/12.htm, η μετάφραση είναι δική μας. (Σ.τ.Μ.)

[25] Μέτρων δημόσιας σωτηρίας (γαλλικά). (Σ.τ.Μ.)

[26] Karl  Marx, The Crisis and the Counter-Revolution, ό.π. (Σ.τ.Μ.)

[27] ό.π. (Σ.τ.Μ.)

[28] Το καλοκαίρι του 1851 η αρχισυνταξία της αμερικανικής εφημερίδας New York Tribune ζήτησε από τον Μαρξ να γράψει μια σειρά άρθρων για την Γερμανική Επανάσταση του 1848. Τα άρθρα αυτά τα έγραψε τελικά ο Ένγκελς κατά παράκληση του Μαρξ, επειδή ο ίδιος αφενός ήταν απασχολημένος με τις οικονομικές του μελέτες και αφετέρου δεν είχε την δυνατότητα να γράψει με ευχέρεια στην αγγλική γλώσσα. Ο Ένγκελς έγραφε αυτά τα άρθρα ενώ εργαζόταν στο Μάντσεστερ, στην επιχείρηση του πατέρα του, και κατόπιν τα έστελνε στον Μαρξ, που βρισκόταν στο Λονδίνο, για να τα επιμεληθεί και ο Μαρξ τα έστελνε στην Νέα Υόρκη με την δικιά του υπογραφή. Παρ’ όλο που ο Ένγκελς ανέλαβε την συγγραφή αυτών των άρθρων, ο Μαρξ έπαιξε σημαντικό ρόλο στην προπαρασκευή τους διαμέσου της καθημερινής σχεδόν αλληλογραφίας του με τον Ένγκελς. (Σ.τ.Μ.)

[29] Fredrick Engels, Revolution and Counter-Revolution in Germany, VII. The Frankfort National Assembly, https://www.marxists.org.

[30] ό.π. (Σ.τ.Μ.)

[31] ό.π.. (Σ.τ.Μ.)

[32] Από τα αποσπάσματα ανά έργο του Μαρξ και του Ένγκελς  που παραθέτουμε εδώ για την «δικτατορία του προλεταριάτου» ο Λένιν στο «Κράτος και Επανάσταση» παραθέτει αυτά που εδώ έχουν τον αριθμό 5α), 6, 8, 11, και προσθέτει και το Νο. 4 στην δεύτερη έκδοση του έργου. Στην απάντησή του ο Κάουτσκυ ισχυρίσθηκε ότι υπάρχει μονάχα ένα απόσπασμα στον Μαρξ. Ο Ernst Drahn στο άρθρο του Karl Marx und Fr. Engels ueber die Diktatur des Proletariats (1920) γνωρίζει μονάχα τα αποσπάσματα Νο. 4, 8 και 10. Ο Max Beer στο άρθρο του An Inquiry into Dictatorship (Labour Monthly, Αύγουστος 1922) αναφέρει μονάχα τα υπ’ αριθμόν 1α), 1γ), 4, 6 και 8. Ο Sherman H. M. Chang στο βιβλίο του Marxian Theory of the State (1931) παραθέτει τα Αποσπάσματα Νο. 1α), 1γ), 4, 5α), 6 και 8, που είναι ακριβώς τα μισά από τα έως σήμερα γνωστά. Στο άλλο άκρο βρίσκεται ο Stanley W. Moore, ο οποίος στο βιβλίο του The Critique of Capitalist Democracy: Introduction to the Theory of the State in Marx, Engels and Lenin(1957) διατείνεται ότι ο όρος δεν απαντάται διόλου ούτε στον Μαρξ ούτε στον Ένγκελς.

[33] Frederick Engels, The Program of the Blanquist Fugitives from the Paris Commune,https://www.marxists.org/archive/marx/works/1874/06/26.htm, η μετάφραση είναι δική μας. (Σ.τ.Μ.)

[34] Τον Μάιο του 1849, μετά το ξέσπασμα της αντεπανάστασης στην Γερμανία, η πρωσική κυβέρνηση διέταξε την απέλαση του Μαρξ από την Πρωσία. Την περίοδο της επανάστασης στην Γερμανία ο Μαρξ εξέδιδε την «Νέα Εφημερίδα του Ρήνου» στην Κολωνία, από τον Ιούνιο του 1848 έως τον Μάιο του 1849. Όταν κατέφυγε στο Λονδίνο ο Μαρξ κατόρθωσε να εκδώσει την Πολιτική και Οικονομική Επιθεώρηση «Νέα Εφημερίδα του Ρήνου», στα μέσα Δεκεμβρίου του 1849. Το περιοδικό κυκλοφόρησε το 1850 σε πέντε τεύχη. Στο περιοδικό αυτό δημοσιεύθηκαν, μεταξύ άλλων, «Οι ταξικοί αγώνες στην Γαλλία από το 1848 ως το 1850» του Μαρξ και ο «Πόλεμος των Χωρικών στην Γερμανία» του Ένγκελς. (Σ.τ.Μ.)

[35] Κ. Μαρξ, Οι ταξικοί αγώνες στη Γαλλία από το 1848 ως το 1850, σ. 67, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2012. (Σ.τ.Μ.)

[36] Ολόκληρο το απόσπασμα έχει ως εξής:

«Αλίμονο στον Ιούνη! αντήχησε ο αντίλαλος της Ευρώπης.

Η αστική τάξη εξανάγκασε το παρισινό προλεταριάτο να κάνει την εξέγερση του Ιούνη. Σ’ αυτό το γεγονός βρισκόταν κιόλας η καταδίκη του. Ούτε οι άμεσες ομολογημένες  ανάγκες του το έσπρωχναν να θέλει τη βίαιη ανατροπή της  αστικής τάξης, ούτε μπορούσε ν’ ανταποκριθεί σ’ αυτό το  καθήκον. Χρειάστηκε να το πληροφορήσει επίσημα η Μονιτέρ, ότι πέρασε ο καιρός που η δημοκρατία έκρινε σκόπιμο να  υποκλίνεται μπρος στις αυταπάτες του και μόνο η ήττα του το έπεισε για την αλήθεια ότι κι η πιο παραμικρή καλυτέρευση της κατάστασης του παραμένει ουτοπία μέσα στα πλαίσια της αστικής δημοκρατίας, μια ουτοπία που γίνεται έγκλημα  μόλις θελήσει να γίνει πραγματικότητα. Στη θέση των  διεκδικήσεων που ήταν υπερβολικές στη μορφή, μικρόπρεπες και μάλιστα αστικές στο περιεχόμενο, και που ήθελε να τις  αποσπάσει από τη δημοκρατία του Φλεβάρη, μπήκε το θαρραλέο επαναστατικό μαχητικό σύνθημα:Ανατροπή της αστικής τάξης! Δικτατορία της εργατικής τάξης!». Κ. Μαρξ, Οι ταξικοί αγώνες στη Γαλλία από το 1848 ως το 1850, σ. 66-67, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2012. (Σ.τ.Μ.)

[37] Ολόκληρο το απόσπασμα είναι το εξής: «το προλεταριάτο, αναγκασμένο από τη φοβερή υλική ήττα του Ιούνη να προσπαθεί να πάρει ξανά πάνω του με διανοητικές νίκες, και μια που ο  βαθμός ανάπτυξης των υπόλοιπων τάξεων δεν του επέτρεπε ακόμα να καταχτήσει την επαναστατική δικτατορία,  υποχρεώθηκε να ριχτεί στην αγκαλιά των δογματικών της  χειραφέτησης του, των ιδρυτών σοσιαλιστικών αιρέσεων». ό.π., σ. 108. (Σ.τ.Μ.)

[38] ό.π., σ. 148. (Σ.τ.Μ.)

[39] Ο Τζωρτζ Τζούλιαν Χάρβεϋ (George Julian Harvey, 1817-1897) ήταν Βρετανός πολιτικός αγωνιστής, δημοσιογράφος και ηγέτης της ριζοσπαστικής πτέρυγας των Χαρτιστών, συνεργάτης του Μαρξ και του Ένγκελς, κομμουνιστής και εκδότης της εφημερίδας Red Republican («Κόκκινος Δημοκράτης»). (Σ.τ.Μ.)

[40] Arthur Rosemberg, Democracy and Socialism: A Contribution to the Political History of the Past 150 Years. (1938), http://www.unz.org (Σ.τ.Μ.)

[41] Ο Αύγουστος Βίλιχ (Johann August Ernst von Willich, 1810-1888) ήταν αξιωματικός του στρατού και κομμουνιστής αγωνιστής. Ο Βίλιχ ήταν ευγενής και αποποιήθηκε τον τίτλο του, υπήρξε ένας από τους ηγέτες της Ένωσης των Κομμουνιστών και συμμετείχε στην επανάσταση του 1848 στην Γερμανία. Αργότερα μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου έγινε στρατηγός του στρατού των Βορείων στην διάρκεια του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου. (Σ.τ.Μ.)

[42] The World League of Revolutionary Communists (Societe Universelle des Communistes Revolutionnaires),https://www.marxists.org/archive/riazanov/1928/xx/blanqui.htm#app1, η μετάφραση είναι δική μας. (Σ.τ.Μ.)

[43] Βλ. Καρλ Μαρξ, Οι Συνωμότες, μτφ. Άντα Γαρμπή-Σωτήρης Γιαννέλης, σ. 33, Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα, Οκτώβριος 2011. (Σ.τ.Μ.)

[44] Οι λεγόμενοι «Αληθινοί Σοσιαλιστές» ήταν ένα ρεύμα του μικροαστικού σοσιαλισμού στην Γερμανία στα μέσα της δεκαετίας του 1840. Η ιδεολογία τους ήταν ένα κράμα αφηρημένου ανθρωπισμού, αταξικής αντιμετώπισης των κοινωνικών σχέσεων και αντίθεσης προς την καπιταλιστική εξέλιξη από την σκοπιά της υπεράσπισης του προκαπιταλιστικού παρελθόντος. (Σ.τ.Μ.)

[45] «Δήλωση» (πρόκειται για τον τίτλο του άρθρου στα γερμανικά). (Σ.τ.Μ.)

[46] Το σχετικό απόσπασμα έχει ως εξής: «Ο ζωτικός όρος για κάθε κοινωνία θεμελιωμένη πάνω στον ταξικό ανταγωνισμό είναι μια καταπιεζόμενη τάξη. Η απελευθέρωση της καταπιεζόμενης τάξης επιβάλλει, λοιπόν, απαραίτητα τη δημιουργία μιας καινούργιας κοινωνίας. Για να μπορέσει ν’ απελευθερωθεί η καταπιεζόμενη τάξη, πρέπει να μην μπορούν πια να σταθούν πλάι-πλάι οι παραγωγικές δυνάμεις που αποχτηθήκανε πια κι οι κοινωνικές σχέσεις που υπάρχουνε τώρα να μη μπορούν να συνυπάρξουν. Απ’ όλα τα μέσα παραγωγής, η μεγαλύτερη παραγωγική δύναμη είναι η ίδια η επαναστατική τάξη. Η οργάνωση των επαναστατικών στοιχείων σε τάξη υποθέτει πως υπάρχουν όλες οι παραγωγικές δυνάμεις που μπορούσαν να γεννηθούνε μέσα στα σπλάχνα της παλιάς κοινωνίας.

Αυτό σημαίνει τάχα πως ύστερα από το γκρέμισμα της παλιάς κοινωνίας θα υπάρξει μια καινούργια ταξική κυριαρχία, που συνοψίζεται σε μια καινούργια πολιτική εξουσία; Όχι.

Ο όρος για την απελευθέρωση της εργαζόμενης τάξης είναι η κατάργηση κάθε τάξης, ακριβώς όπως ο όρος για ν’ απελευθερωθεί η μεσαία τάξη, η αστική τάξη, στάθηκε η κατάργηση όλων των παλιότερων καθεστώτων κι όλων των τάξεων.

Μέσα στην πορεία της ανάπτυξής της, η εργατική τάξη θ’ αντικαταστήσει την παλιά αστική κοινωνία με μια κοινωνία που θ’ αποκλείσει τις τάξεις και τον ανταγωνισμό τους και δε θα υπάρχει πια η καθαυτό λεγόμενη πολιτική εξουσία, αφού η πολιτική εξουσία είναι ίσα-ίσα η επίσημη ανακεφαλαίωση του ανταγωνισμού μέσα στην ταξική κοινωνία». Κ. Μαρξ, Η αθλιότητα της φιλοσοφίας, σ. 173-174, μτφ. Γεωργίας Δεληγιάννη-Αναστασιάδη, εκδόσεις Αναγνωστίδη, τέταρτη έκδοση, χ.χ. (Σ.τ.Μ.)

[47] Ο τίτλος του πρωτοτύπου είναι Karl Marx, Erklärung, Neue Deutsche Zeitung, Ιούλιος 1850, http://www.mlwerke.de/me/me07/me07_323.htm. Η δική μας μετάφραση βασίζεται στην αγγλική απόδοση του πρωτοτύπου από τον συγγραφέα του άρθρου. (Σ.τ.Μ.)

[48] Joseph Weydemeyer, Die Diktatur des Proletariats, Turn-Zeitung, 1 Ιανουαρίου 1852. Βλ. επίσης Joseph Weydemeyer, The Dictatorship of the Proletariat (1962), Labor History, 3:2, 214-217. (Σ.τ.Μ.)

[49] Το συγκεκριμένο απόσπασμα στο οποίο γίνεται μνεία του όρου «δικτατορία του προλεταριάτου» στο άρθρο του Βάιντεμαγιερ έχει ως εξής: «Δίχως την δικτατορία του προλεταριάτου που είναι συγκεντρωμένο στις μεγάλες πόλεις η αστική αντίδραση δεν μπορεί να υπερνικηθεί». Joseph Weydemeyer, The Dictatorship of the Proletariat, ό.π. Η μετάφραση είναι δική μας. (Σ.τ.Μ.)

[50] Abstract from Marx to J. Weydemeyer in New York, 5 Μαρτίου  1852,

https://www.marxists.org/archive/marx/works/1852/letters/52_03_05-ab.htm, η μετάφραση είναι δική μας. (Σ.τ.Μ.)

[51] «Η ποικιλία των ερμηνειών που δόθηκαν στην Κομμούνα και η ποικιλία των συμφερόντων που εκφράζονταν μ’ αυτήν, αποδείχνουν ότι ήταν μια πέρα για πέρα ευλύγιστη πολιτική μορφή, ενώ όλες οι προηγούμενες μορφές κυβέρνησης ήταν στην ουσία καταπιεστικές. Το πραγματικό της μυστικό ήταν ότι ήταν ουσιαστικά μια κυβέρνηση της εργατικής τάξης, το αποτέλεσμα της πάλης της παραγωγικής τάξης ενάντια στην τάξη των σφετεριστών, η ανοιχτή τελικά πολιτική μορφή με την οποία μπορούσε να συντελεστεί η οικονομική απελευθέρωση της εργασίας». Καρλ Μαρξ, Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία, σ. 74, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2011. (Σ.τ.Μ.)

[52] «Η αστυνομία, που ως τότε ήταν το όργανο της κεντρικής κυβέρνησης, απογυμνώθηκε αμέσως από όλες τις πολιτικές της ιδιότητες και μετατράπηκε σε υπεύθυνο όργανο της Κομμούνας, που μπορούσε να ανακληθεί σ’ οποιαδήποτε στιγμή». ό.π., σ. 70. (Σ.τ.Μ.)

[53] ό.π., σ. 74. (Σ.τ.Μ.)

[54] ό.π., σ. 80. (Σ.τ.Μ.)

[55] Το έργο του Μαρξ «Ο εμφύλιος πόλεμος στην Γαλλία» γράφτηκε ως Διακήρυξη του Γενικού Συμβουλίου της Διεθνούς. (Σ.τ.Μ.)

[56] Ο Βαγιάν (Édouard Vaillant, 1840-1915) ήταν Γάλλος επαναστάτης μπλανκιστής, συμμετείχε ενεργά στην εξέγερση του 1871 και εξελέγη στο Συμβούλιο της Κομμούνας του Παρισιού. Μετά την καταστολή της εξέγερσης καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο. Κατέφυγε στην Αγγλία όπου συμμετείχε στην μπλανκιστική τάση της Πρώτης Διεθνούς. Αργότερα συμμετείχε ενεργά στο γαλλικό σοσιαλιστικό κίνημα κρατώντας μια ενδιάμεση θέση ανάμεσα σε επαναστάτες και μεταρρυθμιστές, ενώ κατά την διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου μετατοπίστηκε σε εθνικιστικές θέσεις υποστηρίζοντας την συμμετοχή της Γαλλίας. (Σ.τ.Μ.)

[57] Ο Σαρλ Λονγκέ (Charles Longuet, 1839-1903) ήταν δημοσιογράφος και εξέχουσα φυσιογνωμία του γαλλικού εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος. Συμμετείχε στην Παρισινή Κομμούνα και στην Πρώτη Διεθνή. Γαμπρός του Μαρξ, παντρεύτηκε την κόρη του, Τζένη. (Σ.τ.Μ.)

[58] Φρίντριχ Ένγκελς, Για το ζήτημα της κατοικίας, σ. 116, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2012. (Σ.τ.Μ.)

[59] R. W. Postgate, Out of the Past. (Σ.τ.Μ.)

[60] Τα άρθρα του Ένγκελς δημοσιεύθηκαν το 1872 στην εφημερίδα Der Volksstaat της Λειψίας, που ήταν όργανο του Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος και εκδιδόταν από το 1869 έως το 1876 στην Λειψία από τον Βίλχελμ Λήμπκνεχτ. (Σ.τ.Μ.)

[61] ό.π., σ. 119. (Σ.τ.Μ.)

[62] Οι Χαρτιστές ήταν ένα κίνημα πολιτικής και κοινωνικής μεταρρύθμισης στο Ηνωμένο Βασίλειο κατά τα μέσα του 19ου αιώνα. Πήρε το όνομά του από τον Χάρτη του Λαού του 1838, που όριζε τους στόχους του κινήματος (Σ.τ.Μ.).

[63] Καρλ Μαρξ, Η αδιαφορία για την πολιτική, μτφ. Δημήτρης Δημούλης, «Θέσεις», Τεύχος 63, Απρίλιος-Ιούνιος 1998. (Σ.τ.Μ.)

[64] ό.π. (Σ.τ.Μ.)

[65] Το «Πρόγραμμα της Γκότα» ήταν το πρόγραμμα του ενοποιημένου Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος της Γερμανίας, το οποίο ψηφίστηκε το 1875 στο συνέδριο που συνήλθε στην πόλη Γκότα. Στο συνέδριο αυτό ενώθηκαν τα δύο έως τότε χωριστά σοσιαλιστικά κόμματα της Γερμανίας, οι λεγόμενοι «αϊζεναχικοί», ο οποίοι επηρεάζονταν από τον Μαρξ και τον Ένγκελς (επικεφαλής των οποίων ήταν ο Αύγουστος Μπέμπελ και ο Βίλχελμ Λήμπκνεχτ), και οι οπαδοί του Γερμανού σοσιαλιστική-ρεφορμιστή Φερδινάνδου Λασσάλ («λασσαλικοί»). Στην τελική διαμόρφωση του προγράμματος οι «αϊζεναχικοί» υπαναχώρησαν και στα σημαντικότερα ζητήματα επικράτησαν οι απόψεις των λασσαλικών. Ο Μαρξ άσκησε δριμεία κριτική στην προγραμματική απόφαση του συνεδρίου στο έργο του «Κριτική του Προγράμματος της Γκότα» (1875). (Σ.τ.Μ.)

[66] Βλ. την παραπάνω σημείωση. (Σ.τ.Μ.)

[67] Καρλ Μαρξ, Η κριτική του προγράμματος της Γκότα, σ. 33, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2007. (Σ.τ.Μ.)

[68] ό.π., σ. 34. (Σ.τ.Μ.)

[69] Σχετικά με το όλο ζήτημα, βλ. Καρλ Μαρξ, Η κριτική του προγράμματος της Γκότα, σ. 33-36, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2007. (Σ.τ.Μ.)

[70] Καρλ Μαρξ, Η κριτική του προγράμματος της Γκότα, σ. 35-36, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2007. (Σ.τ.Μ.)

[71] Πρόκειται για το έργο του Μαρξ, «Η δεκάτη ογδόη Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη». (Σ.τ.Μ.)

[72] Ο Ένγκελς στον Σμιτ (Λονδίνο, 27 του Οχτώβρη 1890), σ. 582, Καρλ Μαρξ-Φρίντριχ Ένγκελς, «Διαλεχτά Έργα», τόμος ΙΙ, «Γνώσεις», Αθήνα, χ.χ. (Σ.τ.Μ.)

[73] Το «Πρόγραμμα της Ερφούρτης» ήταν το πρόγραμμα του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Γερμανίας, το οποίο ψηφίστηκε το 1891 στην Ερφούρτη. Το νέο πρόγραμμα αντικατέστησε το παλιό πρόγραμμα της Γκότα. Ο Φρ. Ένγκελς άσκησε κριτική στο σχέδιο προγράμματος στο έργο του «Κριτική του Προγράμματος της Ερφούρτης». (Σ.τ.Μ.)

[74] Το γερμανικό κοινοβούλιο. (Σ.τ.Μ.)

[75] Καρλ Μαρξ, Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία, σ. 22, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2011. (Σ.τ.Μ.)

[76] «Στην πραγματικότητα όμως, το κράτος δεν είναι τίποτ’ άλλο παρά μια μηχανή για την καταπίεση μιας τάξης από μια άλλη και μάλιστα όχι λιγότερο στην αστική δημοκρατία απ’ ό,τι γίνεται στη μοναρχία! Και στην καλύτερη περίπτωση, το κράτος είναι ένα κακό που κληροδοτείται στο προλεταριάτο, που νίκησε στον αγώνα για την ταξική κυριαρχία και που τις χειρότερες πλευρές του, όπως το έκανε η Κομμούνα, δεν μπορεί να τις περικόψει όσο το δυνατό γρηγορότερα, ωσότου μια γενιά, μεγαλωμένη σε νέες και ελεύθερες κοινωνικές συνθήκες, θα είναι σε θέση να πετάξει όλα αυτά τα παλιοπράγματα που αποτελούν το κράτος». ό.π., σ. 22. (Σ.τ.Μ.)

[77] Φιλισταίος: άνθρωπος με στενές αντιλήψεις, μικρόψυχη και υποκριτική συμπεριφορά. (Σ.τ.Μ.)

[78] ό.π., σ. 22-23. (Σ.τ.Μ.)

[79] Vorwärts («Εμπρός»): Καθημερινή εφημερίδα, κεντρικό όργανο του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Γερμανίας (SPD). Ιδρύθηκε το 1891 στο Βερολίνο με απόφαση του συνεδρίου του κόμματος στην Χάλλη. Ύστερα από τον θάνατο του Φρήντριχ Ένγκελς η συντακτική επιτροπή της εφημερίδας πέρασε στα χέρια της δεξιάς ρεφορμιστικής πτέρυγας του κόμματος. (Σ.τ.Μ.)

[80] Επιστολή του Ένγκελς προς τον Κάουτσκι, 29 Ιουνίου 1891, Φρ. Έγκελς, «Κριτική του Σοσιαλδημοκρατικού Σχεδίου Προγράμματος του 1891», σ. 68, Μαρξ-Ένγκελς,Κριτική των Προγραμμάτων Γκότα και Ερφούρτης, μτφ. Κώστα Σκλάβου, Εκδόσεις Κοροντζή, Αθήνα, 1976. (Σ.τ.Μ.)

[81] ό.π., σ. 81. (Σ.τ.Μ.)

[82] «Φαίνεται λοιπόν ότι δεν υπάρχει τρόπος να συμπεριληφθή απ’ ευθείας στο πρόγραμμα η διεκδίκηση της δημοκρατίας χωρίς παραβίαση της νομιμότητας, αν και αυτό επιτρεπόταν στη Γαλλία και υπ’ αυτόν το Λουδοβίκο Φίλιππο, ακριβώς όπως επιτρέπεται τώρα στην Ιταλία. Αλλά το γεγονός ότι στη Γερμανία δεν επιτρέπεται να διατυπώσουμε ένα φανερό δημοκρατικό πρόγραμμα του κόμματος αποδεικνύει πόσο μεγάλη αυταπάτη είναι να νομίζει κανείς ότι είναι δυνατή στη χώρα αυτή η ειρηνική εγκαθίδρυση της δημοκρατίας και όχι μόνο της δημοκρατίας αλλά και της κομμουνιστικής κοινωνίας. Εν τούτοις, είναι δυνατό στο πρόγραμμά να παρακαμφθή οπωσδήποτε η διεκδίκηση της δημοκρατίας». ό.π., σ. 81-82. (Σ.τ.Μ.)

[83] ό.π., σ. 82. (Σ.τ.Μ.)

[84] Ολόκληρη η παράγραφος έχει ως εξής: «Αν υπάρχει κάτι πούναι καλά εξακριβωμένο, αυτό είναι ότι το κόμμα μας και η εργατική τάξη δε μπορούν να φτάσουν στην εξουσία παρά μόνο υπό τη μορφή μιας λαοκρατικής δημοκρατίας. Η τελευταία αυτή είναι μάλιστα η ειδική μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου, όπως αποδείχτηκε πια απ’ τη μεγάλη γαλλική επανάσταση. Αλλ’ είναι ακατανόητο, πώς θα μπορούσαν οι δικοί μας να γίνουν υπουργοί υπό τον Κάιζερ, όπως ο Μικέλ». ό.π.., σ. 81. (Σ.τ.Μ.)

[85] Αυτή είναι μια συνοπτική έκδοση της μελέτης που θα δημοσιευθεί προσεχώς (γύρω στον Σεπτέμβριο) στο τεύχος Νο. 6 του περιοδικού Études de Marxologie , που εκδίδει στο Παρίσι ο M. Rubel και η οποία περιέχει πλήρεις αναφορές, πολύ πιο λεπτομερείς, και ορισμένα πρόσθετα υποκεφάλαια. Η ανοιξιάτικη έκδοση του περιοδικού Labour History(τόμος III, τεύχος 2) περιέχει μια μετάφραση του άρθρου του Weydemeyer «Η δικατορία του προλεταριάτου», το οποίο αναφέρεται εδώ.

πηγή:
Posted in: Uncategorized