Η ουτοπία πέρα από τη θάλασσα και πέρα από τη στέπα #1

Posted on 22 Ἰουνίου 2016

0


Η ουτοπία πέρα από τη θάλασσα και πέρα από τη στέπα #1

4kishinev2

Εισαγωγή

Πλοία γεμισμένα από συλλογικούς μεσσίες.*

Στην σειρά «η ουτοπία πέρα από τη θάλασσα και πέρα από τη στέπα», θα προσπαθήσουμε να σκιαγραφήσουμε την οργανική σχέση μεταξύ των «ακραίων» τάσεων του ελευθεριακού κομμουνισμού, του αναρχισμού και του σοσιαλισμού με την εβραϊκή κουλτούρα του μεσσιανισμού, την άνοδο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και των εθνών-κρατών στην Ευρώπη και την επακόλουθη ένταση και ουσιαστικό μετασχηματισμό που επέφερε ο τελευταίος στον παραδοσιακό αντι-εβραϊσμό της Ευρώπης και ιδιαίτερα της ανατολικής. Τότε, από το 1890 και μέχρι το 1920 δημιουργείται ένα ιδιαίτερο ιστορικό δίκτυο. Το δίκτυο αυτό ήταν ένα πλέγμα λεπτών σχέσεων τόσο διανοητικών όσο και χωρικών/κοινωνικών το οποίο αποτελούσε ένα αποκεντρωμένο αλλά ζωντανό και οργανικό σώμα ανθρώπων που απλωνόταν από τη Ρωσική αυτοκρατορία, περνούσε στην Πρωσσία και τον γερμανόφωνο κόσμο και απλωνόταν στις ΗΠΑ.

Οι άξονες γύρω από τους οποίους περιστρεφόταν η σκέψη και οι αγωνίες αυτών των ανθρώπων ήταν δύο: η οικοδόμηση της σοσιαλιστικής/εργατικής κοινωνίας, και η καθημερινή υποστασιοποίηση της ιδέας του Tikkoun, αυτό που στα γαλλικά αποδόθηκε ως εβραϊκη restitutionisme, την έννοια της λύτρωσης ή αποκατάστασης της ανθρώπινης κοινότητας ως τέτοιας, της απαλλαγής του κόσμου από τα δεινά της μέχρι τώρα (μη)ανθρώπινης ιστορίας. Αυτά τα δύο χαρακτηριστικά του αναρχικού κινήματος της Ρωσίας και των ΗΠΑ δεν μπορούν να αγνοηθούν από καμία παρουσίαση οποιασδήποτε προσωπικότητας αυτού του κινήματος, και η πιθανή απόκρυψη τους μόνο άγνοια ή πρόθεση μπορεί να φανερώσει. Εγγενείς ομοιότητες αλλά και ιστορικοί λόγοι συνέβαλαν στην συνάντηση και την οργανική τους σύνθεση, η οποία πρέπει να τονιστεί έγινε με πολλούς τρόπους. Σε ότι αφορά το θεωρητικό κομμάτι, ο εβραϊσμός κατείχε ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό: ήδη από το μεσαίωνα, η έννοια της λύτρωσης και της ουτοπικής κοινωνίας δεν ήταν έννοιες μόνο θεολογικές και ιδεατές ούτε αυστηρά προσωπικές και ψυχικές, αντιθέτως η εβραϊκή λύτρωση στο Ταλμούδ και στην Βίβλο παρουσιάζεται ως «υλικό βασίλειο» του θεού, ως μια μελλοντική μεν αλλά επίγεια κοινωνία, η οποία μάλιστα θα έρθει όταν ο κόσμος θα μοιάζει ‘χαμένος, μέσα στο χάος, και τη μοχθηρία’. Η λύτρωση/ουτοπία θα είναι μια ριζικά διαφορετική υλική/ιστορική εποχή. Αυτή η φύση του εβραϊσμού να αντιλαμβάνεται την ουτοπία χωρίς την χριστιανική θεολογική Αυγουστιανή αναδίπλωση σε επίγειο και επουράνιο κόσμο, έκανε τους Εβραίους-ιδίως τους νέους αναθεωρητές-ιδιαίτερα φίλα προσκείμενους σε σοσιαλιστικές ή και εθνικιστικές ιδέες: η ουτοπία ήταν κάτι που θα μπορούσε να οικοδομηθεί εδώ, στη Γη[1]. Περαιτέρω ομοιότητες μεταξύ των δύο σκέψεων έκαναν τη πιθανή σύγκληση ακόμα πιο ισχυρή: η εβραϊκή λύτρωση αλλά και ο αναρχισμός/κομμουνισμός δεν μιλούσαν απλά για μια ιδανική κοινωνία, αλλά για μια κοινωνία χωρίς πόλεμο, χωρίς τη «διαφθορά της εξουσίας», χωρίς κράτη, και χωρίς εργασία, ο αναρχικός ρομαντισμός μιας προ-καπιταλιστικής ιδανικής κοινωνίας που καταστράφηκε από τον καπιταλισμό, συνέπιπτε με τον εβραϊκό ρομαντισμό του κυκλικού χρόνου: η ουτοπία, το απόλυτο μέλλον της ανθρωπότητας θα είναι η επιστροφή, η επανασύσταση μιας χαμένης επίγειας Εδεμ. Ο εβραϊσμός απογυμνωμένος μερικώς από τον αυστηρά θρησκευτικό/τελετουργικό του χαρακτήρα και την κυριολεκτική αναμονή ενός μεσσία, γίνεται το βασικό πολιτικό και πολιτιστικό πρόπλασμα για την είσοδο στα ριζοσπαστικά κινήματα της εποχής, Σε μια εποχή που ο αναλφαβητισμός ήταν τεράστιος ακόμα, και η οργή της φτώχειας ή της αστικοποίησης έπαιρνε τυφλές και καταστροφικές πολλές φορές διαστάσεις (όπως ο αντισημιτισμός), οι Εβραίοι ή τα άτομα που αν και αποκομμένα από τις θρησκευτικές κοινότητες είχαν εβραϊκή κουλτούρα γίνονται από τους πρώτους ικανούς να συλλάβουν στο σύνολο της τη ριζοσπαστική θεωρία των καιρών, για αυτούς μπορεί η έλευση του μεσσία ως προσώπου, να ήταν μια θρησκευτική παρωχημένη επινόηση αλλά η υλική ουτοπία όχι, αυτή ήταν πολύ γνώριμη.

Η σύγκλιση αυτή πρέπει να ερμηνευθεί ιστορικά σε δύο αλληλένδετα σκέλη. Ποιες ιστορικές συνθήκες οδήγησαν σε νέες ιδέες ή νέες προσλήψεις παλαιότερων συστημάτων(πχ τον Εβραϊσμό) και πως αυτές οι κοινές ιστορικές συνθήκες έκαναν δυνατή τη πρακτική συνάντηση των φορέων αυτών των νέων ιδεών, διαμορφώνοντας τον εβραϊκό αναρχισμό, τον κομμουνισμό και τελικά την ουτοπική σκέψη ότι η ανθρώπινη ιστορία ως έχει, πρέπει να ανατραπεί ολικά. Εδώ έχουμε τρία ιστορικά φαινόμενα τα οποία δεν πρέπει να ιδωθούν ούτε ως ξεχωριστά ούτε ως ενιαία αλλά ως ένα συνεχές με εσωτερικές ρήξεις: τον εβραϊκό αναθεωρητισμό και διαφωτισμό, επηρεασμένο από τον ευρύτερο διαφωτισμό και την άνοδο του καπιταλισμού και του ορθολογισμού, τον εβραϊκό αντικαπιταλιστικό ρομαντισμό στην τότε Γερμανία και τις σκληρές συνθήκες διαβίωσης-τόσο υλικά όσο και κοινωνικά των εβραίων της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.

Αντισημιτισμός, μετανάστευση, μεσσιανισμός και κομμουνισμός

Ήδη από την επαύριο των επιθέσεων του 1881 και με την εφαρμογή των νόμων[2] εναντίων των Εβραίων της Ρωσικής αυτοκρατορίας πολλοί Εβραίοι, κυρίως μικρότερης ηλικίας που είχαν σχέσεις με τη δυτική Ευρώπη, έρχονται σε ρήξη με τις παραδοσιακές ερμηνείες του Ταλμούδ αλλά και ευρύτερα της εβραϊκής και κυρίως της μεσσιανικής πτυχής του εβραϊσμού καθώς τις θεωρούσαν ιδιαίτερα παθητικές. Οι καιροί ήταν δύσκολοι, το ξερίζωμα των παραδοσιακών κοινοτήτων της βιομηχανοποίησης και ο αντισημιτισμός,  έκαναν σαφές ότι με κάποιο τρόπο έπρεπε να δράσουν. Επηρεασμένοι από το φιλελεύθερο κύμα αναθεωρητισμού που επικρατούσε στους δυτικούς/γερμανικούς εβραϊκούς κύκλους, τη Haskalah, που ερμήνευαν τον «μεσσία και τον μεσσιανισμό» αλληγορικά ως μια καθημερινή προσπάθεια να ‘βελτιωθεί ο κόσμος προς την κατεύθυνση της «ουτοπίας» και με τη γενικότερη χαλάρωση των αυστηρά θρησκευτικών/τελετουργικών προσλήψεων του εβραϊσμού, οι ρώσοι Εβραίοι μετανάστες-πολλοί από τους οποίος πηγαινοέρχονταν στη κεντρική Ευρώπη-Ρωσία- βλέπουν μια θεωρητική αλλά και πρακτική σύνδεση μεταξύ της κατάστασης τους και των επίσης δημοφιλών-στην ίδια περιοχή και εποχή-σοσιαλιστικών, αναρχικών και εθνικιστικών ιδεών. Η φιλελεύθερη εβραϊκή αναθεωρητική τάση, η διαχρονική ιδέα της μεσσιανικής ουτοπίας και της ανατροπής της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων, και η ιδέα της επανάστασης ως ολικής ανατροπής, ο στοχασμός των κομμουνιστικών και αναρχικών ιδεών ότι «μια αδελφωμένη κοινωνία» είναι δυνατή, εμφάνιζαν όλα εκλεκτικές συγγένειες. Το γεγονός επίσης ότι η άνοδος του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και της επακόλουθης εκβιομηχάνισης έφερε προλεταριοποίηση και άνοδο του αντισημιτισμού(αμφότερες συνθήκες στις οποίες υπάγονταν οι Εβραίοι της ανατολικής Ευρώπης) έφερε τους νέους αναθεωρητές και προλεταριοποιημένους αλλά και αγρότες Εβραίους να είναι οι ικανοί φορείς ενός μοναδικού θεωρητικού και πολιτικού συνδυασμού.

Την ίδια εποχή, γύρω στο 1890 στην κεντρική Ευρώπη, τη περιβόητη Мitteleuropa, αναδύεται ένα μοναδικό πλέγμα εβραϊσμού και σοσιαλιστικής σκέψης από την εβραϊκή νεολαία της αστικής τάξης και των πανεπιστημίων της Γερμανίας. Η άνοδος αυτή, μαζί με την άνοδο του εθνικισμού, προκαλείται από το γεγονός ότι στην κεντρική Ευρώπη έχει ήδη έλθει η εκβιομηχάνιση, το ξερίζωμα της υπαίθρου και έχει αναδυθεί ο «αντικαπιταλιστικός ρομαντισμός», η πανεπιστημιακή και πνευματική τάση εξιδανίκευσης του παρελθόντος και κριτικής στον σύγχρονο του καπιταλισμό ως «απομαγευμένης κοινωνίας». Οι νέοι Εβραίοι φοιτητές βρίσκονταν σε ένα πολλαπλό σταυροδρόμι: επηρεασμένοι από τη μία από τον εβραϊκό διαφωτισμό (haskalah) θεωρούσαν ότι η επαναφορά σε μια χρόνια απομόνωση και στο σκληρό θρησκευτικό δόγμα δεν αποτελεί καμία λύση. Από την άλλη όμως βρίσκονταν σε διαφωνία με αυτή τη τάση, καθώς αφενός εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζονται ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας(η ενσωμάτωση δεν είναι επιτυχημένη) αφετέρου, οι Εβραίοι διαφωτιστές εισηγούνται την ενσωμάτωση πολιτισμικά, την αποδοχή πλήρως του «δυτικού εμπορευματικού/υλιστικού πνεύματος, την γερμανοποίηση», την απεμπόλιση κάθε ρομαντισμού και κάθε αξίας του παρελθόντος των αγροτικών-και εβραϊκών- κοινοτήτων (από τις οποίες υπήρχαν μνήμες ακόμα). Η αίσθηση της χαμένης ταυτότητας έδωσε άνοδο στον ρομαντικό αντικαπιταλισμό γενικά στην γερμανική διανόηση και την επιστροφή-για τους εβραίους μετά το 1880-σε κάποιου είδους παρελθόν ως αντίσταση στο χάος της καπιταλιστικής κοινωνίας. Αυτό το χαρακτηριστικό ενώ ήταν κοινό μεταξύ των εβραίων και των μη εβραίων διανοούμενων, ήταν επίσης προβληματικό.[3] Η λατρεία του παρελθόντος, έτσι όπως προβαλλόταν από την νέο-αναδυόμενη γερμάνο-προτεσταντική ρομαντική αφήγηση ήταν μια εξιδανικευμένη αφήγηση που όσοι είχαν μια εβραϊκή καταγωγή το ήξεραν ότι δεν τους χωράει: αιώνες αντι-εβραϊσμού, αλλά και λοιπών δινών άλλων κοινοτήτων η μνήμη των οποίων είχε διασωθεί στις εβραϊκές θρησκευτικές κοινότητες που μετρούσαν αιώνες ζωής, τους έκανε να μην μπορούν-ακόμα και αν δεν ήταν θρησκευόμενοι- να δεχτούν το ρομαντισμό της νέας γερμανικής αφήγησης. Η φυγή από αυτό το δίλημμα ήταν η επιστροφή σε διάφορους συνδυασμούς της δικής τους παράδοσης-του εβραϊσμού-και συνδυασμός με τις νέες σοσιαλιστικές ή εθνικιστικές  ιδέες που υπόσχονταν τη φυγή προς τα εμπρός, προς μια ουτοπία (ή ένα κράτος) με οικουμενικούς όρους, πέρα από τα «ημίμετρα» του διαφωτισμού. Τον συνδιασμό σοσιαλισμού(μέλλοντος) και εβραϊσμού, ο οποίος αν και όχι θρησκευτικός με την παραδοσιακή έννοια, προσπαθούσε να βρει κάτι στο δικό του ρομαντικό παρελθόν. Οι εβραίοι διανοούμενοι διαφωνούσαν τόσο με τον ρομαντισμό όσο και με το διαφωτισμό και όμως ενσωμάτωναν στοιχεία και των δύο, όπως εξάλου όλα τα σοσιαλιστικά κινήματα έκαναν. Οι Εβραίοι προσπαθώντας να κριτικάρουν το μοντερνισμό και τον λόγο του της εποχής, εγκολπώνουν τα πιο κριτικά στοιχεία του-το ρομαντισμό, τον αναρχισμό/κομμουνισμό και τον εθνικισμό και τα οικοιοποιούνται/αντιστρέφουν καθώς βλέπουν ότι αν και οι υπάρχουσες αφηγήσεις δεν τους χωρούν, σαν μορφές πολιτικής δραστηριότητας, είχαν ηγεμονεύσει.

Η πορεία συνάντησης των δύο γραμμών σκέψης στην ανατολική Ευρώπη ήταν σχετικά διαφορετική: αν και οι θεωρητικές συγγένειες και ο ρομαντισμός ενάντια στον νέο κόσμο έπαιξαν ρόλο, η διάδοση των αναρχικών και σοσιαλιστικών ιδεών μεταξύ των εβραίων είχε να κάνει με την κάκιστη κατάσταση σε επίπεδο ζωής του συνόλου των εβραίων κατοίκων της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και την ύπαρξη ιδιαίτερα υποτιμημένου εβραϊκού προλεταριάτου και αγροτών. Η απαγόρευση απεργιών, ο αντισημιτισμός ο οποίος επιδείνωνε τα πράγματα, η πρόσφατη προλεταριοποίηση και η διάλυση των αγροτικών κοινωνιών χωρίς όμως να αντικατασταθούν από έναν δυναμικό καπιταλισμό, ο νομικός αποκλεισμός με τους νόμους του 1882 και κυρίως η εκτεταμένη προπαγάνδα της τσαρικής Ρωσίας ότι οι εβραίοι-που δεν αποδέχονται την πίστη στο κράτος και στον ελέω θεού τσάρο αλλά έχουν δικό τους «βασιλιά, τον εν αναμονή μεσσία-σχετίζονται με τους επαναστατικούς κύκλους είχαν κάνει τη ζωή αφόρητη σε σχέση με τον μέσο ρώσο υπήκοο .Ο άγριος αποκλεισμός των εβραίων από την κοινωνική ζωή, ο εξαναγκασμός να ζουν σε οριοθετημένες περιοχές, η γενική φτώχεια της ρωσικής κοινωνίας και κυρίως ότι το κρατικό discourse έφερε όντως τους εβραίους κοντά με τους κάθε λογής επαναστάτες-καθώς τους μεταχειριζόταν εξ αρχής ως τέτοιους από κοινού- διέδωσαν στις κοινότητες τους τον εθνικισμό και τον σοσιαλισμό. Το 1890 ιδρύεται το εβραϊκό εργατικό Μπούντ (Μπουντισμός) στην Λιθουανία και τη Ρωσική αυτοκρατορία με σκοπό την ανάπτυξη της σοσιαλιστικής αντίστασης και σκέψης στους εβραίους εργάτες. Η ιδεολογία του ήταν ένα μείγμα του διεθνισμού της yiddish κουλτούρας, του εβραϊκού μεσσιανισμού για μια ιδανική κοινωνία[4] και του Αυστρμαρξισμού-ο οποίος ήταν επίσης εβραιογερμανικής έμπνευσης-και βασιζόταν κυρίως στην ιδέα ότι στο σοσιαλισμό θα υπάρχει η μορφή του «αποκεντρωμένου έθνους», του έθνους χωρίς έδαφος, ιδέα βαθύτατα εβραϊκή η οποία μάλιστα είχε και αιώνες πρακτικής εμπειρίας στις εβραϊκές κοινότητες. Για αυτούς ούτε η  φιλελεύθερη ενσωμάτωση και η πλήρης αστικοποίηση είχε νόημα-, καθώς όλοι τους ήταν εργάτες ή αγρότες,  στην Ρωσία δεν υπήρξε ποτέ πρακτικά αυτή η δυνατότητα, αλλά ούτε και ο εθνικισμός (Σιωνισμός) ήταν λύση καθώς αποτελούσε πράξη «φυγής και ήττας από τον ανταγωνισμό, οι αντιθέσεις και τα προβλήματα έπρεπε να επιλυθούν εκεί που παρουσιάζονταν». Επίσης θεωρούσαν την εδαφικότητα και την «παλιά εβραϊκή γλώσσα» στοιχεία ασύμβατα με την εβραϊκή-yiddish και μαρξιστική κοσμοθεωρία. Στον αντίποδα του Μπουντισμού αναδύεται τόσο στη Ρωσία όσο και στη Γερμανία, ο σιωνισμός, η σύγχρονη επαναστατική ιδέα ότι οι Εβραίοι είναι έθνος, και ως τέτοιο δικαιούνται κράτος αντιπροσωπευτικό και κυρίαρχο όπως όλοι οι άλλοι. Και εδώ υπάρχει σύνδεση με τον παραδοσιακό εβραϊκό μεσσιανισμό: η ταλμουδική ¨επιστροφή στην Σιών» με τη «λύτρωση¨θεωρήθηκε ως η αρκούσα ανάγνωση-επιχειρηματολογία για την οικοδόμηση του Εβραϊκού κράτους(που αρχικά δεν προοριζόταν να είναι στη μέση ανατολή). Εδώ θα πρέπει να αναφερθεί ότι ο Σιωνισμός ενώ δέχτηκε τεράστια κριτική από την εβραϊκή κοινότητα-τόσο από τους εβραιομαρξιστές του Μπουντισμού όσο και από παραδοσιακές χασιδικές κοινότητες, δεν ήταν κάτι ενιαίο όπως τον ξέρουμε σήμερα: είχε μέσα του όλες τις παλινωδίες των εθνικών κινημάτων-αριστερές και δεξιές τάσεις, τάσεις που μιλούσαν για συμφιλίωση με τους άραβες και τάσεις που μιλούσαν για εκδίωξη τους, τάσεις που μιλούσαν για εθνικό αλλά εργατικό κράτος κτλ. Η ανάλυση τους όμως ξεφεύγει από τα όρια αυτού του κειμένου.

Οι σκληρές συνθήκες στη Ρωσία, οδήγησαν πολλούς από το εβραϊκό Μπουντ να μεταναστεύσουν στις ΗΠΑ και στη Μ.Βρετανία, ιδιαίτερα μετά την αποτυχημένη επανάσταση του 1905 και τα πογκρόμ της; ίδιας περιόδου 1903-1905. Αυτή η μετανάστευση έμελλε να δημιουργήσει μια μοναδική για την εποχή κοινότητα στις ΗΠΑ, όπου ο σκληρός πυρήνας των συνδικαλιστών και των αναρχικών ήταν Εβραίοι ρωσικής, ουκρανικής και πολωνικής καταγωγής. Η ουτοπία, ο εβραϊκός μεσσιανισμός και η εβραϊκή ταυτότητα βρίσκονταν σε μια ένταση μεταξύ τους αλλά και μια σύνθεση μοναδική.[5]

Η ιστορική διαλεκτική της ανάδυσης του φαινομένου.

Ένας αστερισμός παραγόντων συνέβαλε σε αυτό το φαινόμενο, ο οποίος είναι δυνατόν στην καλύτερη περίπτωση απλά να σκιαγραφηθεί. Εδώ λοιπόν οφείλουμε να θέσουμε το ευρύτερο πλαίσιο «ερμηνείας» των γεγονότων. Οι περισσότεροι ιστορικοί σχετίζουν την μαζική μετανάστευση στις ΗΠΑ από τη ρωσική αυτοκρατορία με τον αυξάνοντα αντισημιτισμό που επικρατούσε στην περιοχή ο οποίος οδήγησε σε σειρά βίαιων πογκρόμ τις χρονιές 1881-1885 και το 1903-1905. Αν και αυτό το σενάριο έχει κάποια βάση, σύμφωνα με νέες μελέτες το φαινόμενο είναι αρκετά πολυπλοκότερο, και ο αντισημιτισμός αλλά και οι μετανάστευση θα πρέπει να ιδωθούν κάτω από το φως της ανάδυσης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και της επακόλουθης ανάδυσης των εθνικών αφηγήσεων. Το πρόβλημα με την παραπάνω υπόθεση είναι ότι στατιστικά οι περιοχές που δέχτηκαν το μεγαλύτερο κύμα επιθέσεων φαίνεται να παράγουν τον μικρότερο αριθμό μεταναστών και μάλιστα με μεγάλη καθυστέρηση. Αν και αναλυτικά το φαινόμενο οι νότιο ανατολικές περιοχές που δέχτηκαν την επίθεση να προκάλεσαν εσωτερική μετανάστευση εβραίων(που δεν καταγράφεται) στις περιοχές που δέχτηκαν τις λιγότερες κάτι τέτοιο δεν είναι επαρκές. Αντιθέτως παρουσιάζεται μια συνάφεια μεταξύ του ευρύτερου κύματος μετανάστευσης προς τις ΗΠΑ από περιοχές της Πολωνίας και της Ρωσικής αυτοκρατορίας και του ποσοστού εβραίων μεταναστών. Οι Εβραίοι αρχικά στο πρώτο μεταναστευτικό κύμα του 1882 φαίνεται να μεταναστεύουν μαζικά μαζί με όλους τους υπόλοιπους ανατολικοευρωπαίους Πολωνούς, Ρώσους και Λιθουανούς. Οι περιοχές που παρουσιάζουν την μαζική μετανάστευση εβραίων και μη εβραίων είναι αρχικά οι περιοχές της Ρωσικής αυτοκρατορίας, της ανατολικής Αυστροουγγαρίας και της Πολωνίας που βιομηχανοποιούνται πρώτες στις ανατολική Ευρώπη. Η ανάδυση των καπιταλιστικών σχέσεων, της βιομηχανίας και της διάλυσης των παραδοσιακών δομών των αγροτών και του μεταπρατικού εμπορίου, αστικοποίηση κτλ(τομείς και οι δύο με μεγάλη συμμετοχή εβραίων) οδηγούν σε αύξηση της ήδη μεγάλης φτώχειας. Παρόλα αυτά παρουσιάζεται εντός του πρώτου μεταναστευτικού ρεύματος μια αύξηση των εβραίων η οποία σχετίζεται προφανώς με τους αντισημιτικού νόμους που ενεργοποιήθηκαν την επαύριο των πογκρόμ στη Ρωσία οι οποίοι συνέβαλαν στην επιδείνωση της ήδη δύσκολης κατάστασης των εβραίων. Οι περιοχές που δέχτηκαν τα περισσότερα χτυπήματα από την αντισημιτική υστερία αν και εμφανίζουν μετανάστευση είναι σαφώς χαμηλότερη. Επίσης να τονιστεί ότι οι περιοχές της βορειοδυτικής Ρωσικής αυτοκρατορίας και της Λιθουανίας είχαν ήδη μεταναστευτική εμπειρία προς τη Γερμανία όπου ο εβραϊκός κόσμος-παρά τις διαφορές του-ήταν σχετικά γεωγραφικά αλλά και πολιτισμικά με την γερμανο-εβραϊκή κουλτούρα που είχε αρχίσει να εμφανίζεται ήδη από το τέλος του 18ου αιώνα.

Στο δεύτερο μεταναστευτικό κύμα του 1903-1905 συνδέεται άμεσα με τα αντισημιτικά πογκρόμ. Εδώ φαίνεται ότι με την πάροδο του χρόνου αλλά και με τις νέες (σφοδρότερες) επιθέσεις οι Εβραίοι είχαν βρεθεί σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση. Επίσης φαίνεται να έπαιξε ρόλο στην μεταναστευτική κίνηση και η ύπαρξη-έστω και λίγων-μεταναστών συγγενών στις ΗΠΑ, την Μ.Βρετανία και τη Γερμανία. Ακόμα και από τον νότο, πλέον υπήρχαν έστω και ελάχιστοι μετανάστες συγγενείς να βοηθήσουν στην μετανάστευση και μετεγκατάσταση.Η μετανάστευση ήταν πλέον η πρώτη επιλογή.[6]. Συνολικά 2 εκατομμύρια εβραίοι από την Ρωσική Αυτοκρατορία μετανάστευσαν στις ΗΠΑ.

Έτσι αναδύθηκε τόσο θεωρητικά όσο και κοινωνικά/ιστορικά το μοναδικό κίνημα που θα παρουσιαστεί. Τέλος θα θέλαμε να πούμε ότι η παρουσιάσεις δεν θα περιοριστούν μόνο στις ΗΠΑ αλλά γενικά σε όλο το ευρωπαϊκό-ρωσικό συνεχές των κινημάτων αυτών. Τα κείμενα θα δημοσιεύονται ανά μη-τακρά διαστήματα.

* η έκφραση «συλλογικός μεσσίας» προέρχεται από τον γερμανό κοινωνιολόγο Paul Honigsheim που τη χρησιμοποίησε για να περιγράψει το αίσθημα των εβραίων  εργατών που συμμετείχαν στις κομμούνες της Βουδαπέστης και του Μονάχου.

υποσημειώσεις.

[1] Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο μεσαιωνικός εβραίος θεολόγος και φιλόσοφος Μαϊμονίδης ο οποίος τονίζει ότι ο μεσσίας και η ουτοπία θα είναι πολιτική τάξη πραγμάτων. Ο Μαϊμονίδης δεν είναι αντιπροσωπευτικός όλου του εβραϊσμού προφανώς, αλλά χαρακτηριστικός. Όμως σε όλη την εβραϊκή παράδοση ακόμα και στις πιο θεολογικές της εκδοχές η ουτοπία έχει (και) επίγειο χαρακτήρα. Αυτό φαίνεται σε αποσπάσματα από το Ταλμούδ που μιλούν για «επιστροφή του λυτρωτή στη Σιών», «την εποχή μιας διεφθαρμένης γενιάς» ενώ στην εβραϊκή βίβλο βλέπουμε το επιχείρημα ότι στην μεσσιανική κοινωνία «όλοι οι Ισραηλίτες θα επιστρέψουν στη γη του Ισραήλ». Εδώ οι όροι Σιών και Ισραήλ χρησιμοποιούνται διφορούμενα: σηματοδοτούν μια ονειρική ουτοπική κατάσταση αλλά και μια υλική εδαφικοποιημένη πραγματικότητα. Επίσης ο λυτρωτής/μεσσίας άλλοτε αναφέρεται ως βασιλιάς, άλλοτε ως θεός, άλλοτε ως απόγονος του Δαβίδ. Αυτή η διαρκής αμφισημία δημιουργεί την συνύπαρξη θεϊκών και εκκοσμικευμένων στοιχείων στον εβραϊκό μεσσιανισμό. Οι παραπάνω παρατηρήσεις για την υλικότητα της εβραϊκής ουτοπίας έχουν γίνει και από τους Max Weber και G. Scholem.

[2] Οι επιθέσεις αυτές στοίχισαν τη ζωή σε δεκάδες εβραίους και κατέστρεψαν τις περιουσίες τους. Οι πρώτες επιθέσεις πυροδοτήθηκαν από τη δολοφονία του φιλελεύθερου Τσάρου Αλέξανδρου ΙΙ, με την κατηγορία ότι ένας εκ των δολοφόνων ήταν εβραϊκής καταγωγής. Παρόλα αυτά τα γενικευμένα αυθόρμητα πογκρόμ ήταν κυρίως από φτωχούς αγρότες-που ούτε αυτοί είχαν τον τσάρο σε εκτίμηση- οι οποίοι είχαν όρεξη να κάνουν πλιάτσικο στις περιουσίας των εβραίων ή να σβήσουν εμπορικά χρέη κτλ. Σε αυτά τα γεγονότα έχουμε μια πρωτοφανή σύγκληση συμφερόντων. Η τσαρική εξουσία ήθελε να αποφύγει αναταραχές και κοινωνικές διεκδικήσεις με τη δολοφονία του τσάρου, και έστρεψε την προσοχή προς τους εβραίους. Από την άλλη ο όχλος που τους πολιόρκησε είχε μια «δίψα» για κοινωνική αναβάθμιση και ανατίμηση, ένα τυφλό μίσος για τη φτώχεια του, το οποίο σε συνδυασμό με τη παραδοσιακή αντι-εβραϊκή προκατάληψη των ανατολικών χριστιανικών κοινωνιών ήταν εύκολο να κατευθυνθεί στην πλιατσικολόγηση των εβραίων. Σε αυτό το χρονικό πλαίσιο, και με την αρωγή της επίσημης τσαρικής εξουσίας, ο αντι-εβραϊσμός μετατρέπεται σε αντισημιτισμό: οι Εβραίοι πλέον δεν είναι κάποιοι που έχουν μεγαλύτερες περιουσίες, ή είναι κλειστοί σαν κοινότητα και ακατανόητοι: είναι δολοφόνοι και δολοπλόκοι, για την περιουσία τους θα κάνουν τα πάντα, θα καταστρέψουν τα πάντα, είναι ο «ριζικά Άλλος» της δικιάς μας κοινωνίας, ο οποίος μας απειλεί ολοκληρωτικά, όσο υπάρχει τίποτα θετικό δεν μπορεί να υπάρξει για «εμάς». Δεν είναι τυχαίο ότι τα εν λόγω πογκρόμ, οι νόμοι, η υστερία και τα περιβόητα πρωτόκολλα της Σιών που γράφτηκα στη Ρωσία την ίδια εποχή(κάπου μεταξύ 1895-1903) εμφανίζονται την περίοδο της εθνικής ομογενοποίησης της Ρωσίας, του πανρωσισμού. Οτιδήποτε δεν χωρούσε σε αυτή την αφήγηση του συμπαγούς εθνικού σώματος, ήταν εύκολο να στοχοποιηθεί ως «ριζικά Άλλος» κυρίως από τα φτωχότερα στρώματα, όπου η απρόσωπη και αφηρημένη διαδικασία της εθνικής ομογενοποίησης και της εκβιομηχάνισης/εμπορευματοποίησης της κοινωνίας αποσάθρωνε τον παραδοσιακό τρόπο ζωής τους με τεράστιο κόστος, χωρίς όμως να είναι εμφανές άμεσα πως συνέβαινε αυτό. Θα αναλυθεί λεπτομερώς παρακάτω.

[3] η εβραϊκή κουλτούρα και κυρίως ο οικουμενισμός της yiddish κουλτούρας από την οποία προέρχονται όλοι όσοι αναφέρονται εδώ- ήταν εχθρική και ακατανόητη για την αναδυόμενη εθνική αφήγηση: ποιοι είναι αυτοί που μιλάνε μια κοινή (σχετικά) γλώσσα και έχουν κοινές οργανώσεις μεταξύ πολλών εθνών κρατών, που δεν δέχονται την νέα προτεσταντική (καπιταλιστική κατά τον Max Weber) ηθική; Που ενώ όλοι έχουν μια μονοδιάστατη ταυτότητα-Ρώσος, Γερμανός, Πολωνός-αυτοί έχουν μια διπλή, είναι μέλη μιας τοπικής και μιας παγκόσμιας κοινότητας ταυτόχρονα: της τοπικής και της εβραϊκής. Ο φετιχιστικός διττός χαρακτήρας της καπιταλιστικής κοινωνίας, να είναι τοπικός και διεθνής, συγκεκριμένος και αφηρημένος είναι που στοχοποιεί τους εβραίους ήδη στα φτωχότερα λαϊκά στρώματα από το τέλος του 19ου αιώνα. Θεωρούνται η προσωποποίηση αυτής της σαρωτικής διεθνούς και απρόσωπης αλλαγής που αποδιαρθρώνει τις ζωές της υπαίθρου, είναι ακατανόητοι και διεθνοποιημένοι σαν το βιομηχανικό και πιστωτικό κεφάλαιο. Κατά αντιφατικό τρόπο, ενώ το έθνος κράτος αναδύεται από τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και ομογενοποιεί την κοινωνία, την ομογενοποιεί σε μια αναδίπλωση της, ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος αποσαθρώνει τις προηγούμενες κοινωνικές σχέσεις στη περιοχή με ακατανόητο και βίαιο τρόπο. Οι Εβραίοι ειρωνικά στοχοποιούνται έτσι ως «α-εθνικοί, αντιεθνικοί, παράλογα διεθνιστές και ταυτόχρονα ως προσωποποίηση της διεθνούς πτυχής του  αναδυόμενου καπιταλισμού. Γιαυτό και ο αντισημιτισμός σε αντίθεση με τον αντί-εβραϊσμό, προέρχεται και αναπαράγει μια κριτική στο καπιταλισμό(στη διεθνοποιημένη και αφηρημένη σαρωτική και ανεξέλεγκτη του πλευρά) και ταυτόχρονα μια κατάφαση σε αυτόν, την κατάφαση στο εθνικό σώμα και την εθνική ανάπτυξη, το οποίο μάλιστα μπορεί ως «συνολική αντιπροσώπευση» να αντιπαρατεθεί ως κάτι συγκεκριμένο και τοπικό στο διεθνές κεφάλαιο. Οι ουτοπικές, λυτρωτικές διεθνιστικές και αντι-εδαφικοποιημένες παραδοσιακές απόψεις των εβραίων yiddish της περιοχής απλά επιβεβαίωσαν την παραπάνω αντίφαση του τότε αντισημιτικού/εθνικού λόγου.

[4] Για να καταλάβουμε πως οι εβραίοι στράφηκαν στις δυτικές μορφές οργάνωσης δεν αρκεί μια παραδοχή ότι αυτές ήταν αναπόφευκτες απλά. Το ερώτημα ήταν γιατί ήταν αναπόφευκτες. Η συγκρότηση της ταυτότητας βασίζονται σε διαδικασίες προβολών. Προβάλλουμε στους άλλους, βλέπουμε τους άλλους όπως υποθέτουμε(φανταζόμαστε) ότι μας βλέπουν αυτοί. Με αυτό τον τρόπο το βλέμμα(gaze) και ο λόγος σε συνδυασμό πάντα με τους υλικούς περιορισμούς και όρους που υπάρχουν και το συγκροτούν πρακτικά, κατασκευάζει ως υποκείμενο του λόγου(υπόκειται σε αυτόν) το αντικείμενο του.Το αντικείμενο του λόγου ενδοβάλει μέρος του λόγου, για να μπορέσει να του αντιταχθεί . Οι Εβραίοι δέχτηκαν  αντισημιτισμό γιατί με όρους συγκρότησης της ταυτότητας  δεν μπορούσε να γίνει καμία προβολή των υπόλοιπων υποκειμένων πάνω τους- ήταν ακατάληπτοι για το εθνικό/κρατικό υποκείμενο. Ο μόνος τρόπος να ξεφύγουν από αυτό, ήταν να υιοθετήσουν τον τρόπο οργάνωσης και συγκρότησης του εαυτού που οι άλλοι πρόβαλλαν πάνω τους, για να γίνουν και αυτοί ορατοί στο ίδιο συμβολικό πεδίο, επί ίσοις όροις, να μπορούν να «προκαταβάλουν» πως οι ίδιοι γίνονται ορατοί στο συμβολικό πεδίο και κεφάλαιο. Οι συντηρητικές τάσεις του Σιωνισμού-ως υιοθέτηση της άποψης της εδαφικότητας και του «καρτεσιανού έθνους»  αλλά και ο εβραϊκός διαφωτισμός και η λογική της «αφομοίωσης» ήταν τέτοιες απόπειρες. Ο γάμος σοσιαλισμού και εβραϊσμού αν και πολυπλοκότερος έχει επίσης τέτοια στοιχεία.: ο Εβραίος μέσα στην εθνική ομογενοποίηση της ανάδυσης του έθνους κράτους και του ΚτΠ υπαγόταν και υποκειμενοποιούταν ως εργάτης, καλούταν να αντισταθεί ως τέτοιος. Από την άλλη όμως ακριβώς για τους ίδιους λόγους στοχοποιούταν ως Εβραίος, ως μη «κατανοητός», διττός κτλ. Μάλιστα στοχοποιούταν και από το κομμάτι του μαρξισμού που πίστευε στην ύπαρξη εθνών κρατών ως διιστορικών οντοτήτων. Αυτός ο διττός χαρακτήρας στοχοποίησης από την καπιταλιστική κοινωνία-(προλεταριοποίηση/σημιτικοποίηση θα το ονομάσω καταχρηστικά) οδήγησε στο πάντρεμα των δύο συστημάτων αλλά στην ένταση μεταξύ τους(δες [5]). Ο Εβραίος έμεινε πολίτης δύο κόσμων par exellance, υπαγόταν τόσο στο προλεταριακό discourse όσο και στο [αντί]σημιτικό. Δεν αποκλειόταν μόνο από τα μέσα παραγωγής/αναπαραγωγής αλλά και από αυτό που θεωρούταν έχουν όλοι οι άνθρωποι(ακόμα και αυτοί που την αρνούνταν) μια πατρίδα. Η ένταση μεταξύ των δύο συστημάτων προερχόταν από το ότι τα υποκείμενα ήταν διχασμένα: έπρεπε μια να αμύνονται ως εργάτες, μια να αμύνονται ως Εβραίοι. Σε χώρες οι οποίες ο αντισημιτισμός δεν ήταν τόσο βίαιος, το πάντρεμα των δύο συστημάτων έγειρε προς τον σοσιαλισμό, χωρίς να εξαφανίζει την εβραϊκή κουλτούρα αλλά εκκοσμικεύοντας την. Σε άλλες περιπτώσεις όπως στη Ρωσία και τις ΗΠΑ και τα δύο συστήματα ήταν εξίσου παρόντα και ενεργά λόγω των πιο επιθετικών συνθηκών. Χαρακτηριστικό ήταν σε αυτό το καταστατικό των μπουντιστών το οποίο μιλούσε για «οικουμενικό σοσιαλισμό, αλληλεγγύη όλων των λαών κτλ» αλλά σκοπός του συνδικάτου ήταν το concept του doikayt, δηλαδή της αντιμετώπισης των προβλημάτων των εβραίων οπουδήποτεαν αυτοί ζούσαν. (δες-The Emergence of Modern Jewish Politics: Bundism and Zionism in Eastern Europe)

[5] για περισσότερα περί αυτής της έντασης εντός του εργατικού κινήματος δες World of our Fathers-Irving Howe,Morris κεφ. civil war in the Garment center. Η αντιθρησκευτικότητα από τη μια αλλά και τις βιογραφίες των

[6]. Η όλη σύγχρονη συζήτηση σε σχέση με το ζήτημα βρίσκεται στο 40σέλιδο POGROMS, NETWORKS, AND MIGRATION The Jewish Migration from the Russian Empire to the United States 1881–1914* Yannay Spitzer September 17, 2013

Posted in: Uncategorized