Από την κοινωνία (ως αφαίρεση) στην κοινωνική συνείδηση και την επανάσταση

Posted on 18 Σεπτεμβρίου 2016

0


Από την κοινωνία (ως αφαίρεση) στην κοινωνική συνείδηση και την επανάσταση

 

Από τον Δημήτρη Φασόλη

Η κοινωνία, το κοινωνικό, δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια αφαίρεση. Εργαλειακή, γιατί μας χρησιμεύει στις αναλύσεις και στις θεωρίες μας για τα κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά και ιστορικά φαινόμενα. Ωστόσο αρκετά ασαφής και προβληματική τελικά. Επειδή δεν έχουμε να κάνουμε με ένα αμιγές ή ομοιογενές σύνολο, αλλά με άτομα ή συλλογικότητες που λειτουργούν με διαφορετικούς ρυθμούς, τρόπους, επίπεδο συνείδησης. Στην πραγματικότητα για άτομα πρόκειται, που συσχετίζονται και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους με ποικίλους και σύνθετους τρόπους. Γι’ αυτό όταν μιλάμε για κοινωνική εξέγερση ή επανάσταση μιλάμε αόριστα και προκαλούμε σύγχυση. Το ίδιο ισχύει και για την έννοια της κοινωνικής συνείδησης. Στην πραγματικότητα, όταν συμβαίνει μια εξέγερση, αντίσταση, κινητοποίηση ή μια επανάσταση, όταν παρατηρούμε τη συνείδηση του κόσμου (μαζών, λαού, κοινωνίας, προλετάριων κλπ) να οξύνεται και να επαναστατικοποιείται, δεν συμμετέχει γενικά η κοινωνία αλλά συγκεκριμένα άτομα-προσωπικότητες που λειτουργούν είτε αυτόνομα είτε με άλλα άτομα σε ομάδες. Ουσιαστικά πρόκειται για μειονότητες, για ατομική δράση που αλληλεπιδρά με άλλες ατομικές δράσεις και κατά συνέπεια ενισχύεται η φυσική δύναμή της και η επίδρασή της στην ιστορία και στην κοινωνική οργάνωση, στον τρόπο που λειτουργεί, στις σχέσεις και στη δομή της.

Ίσως υπό αυτή την οπτική απαντιέται και ένα βασανιστικό (υπαρξιακό, θα ’λεγα) ερώτημα: είναι εφικτή και δυνατή η γνήσια κοινωνική επανάσταση; Όπως και το ακόλουθο, άρρηκτα δεμένο με το προηγούμενο, ζήτημα: είναι δυνατή η ανάδυση και αναβάθμιση της κοινωνικής συνείδησης; Η κατάσταση που βιώνουμε γύρω μας, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και η κατάσταση των ατόμων (της «κοινωνίας») μας βεβαιώνει πως ΟΧΙ! Βέβαια, αυτό ισχύει, εφόσον βλέπουμε την κοινωνία με τον στρεβλό τρόπο που προανέφερα, ως αφαίρεση, ως οντότητα πραγματική. Και αν περιμένουμε από την «κοινωνία» από τον «εργάτη», τον «μεροκαματιάρη», τον «προλετάριο», τον «φτωχό» ή τον «καταπιεσμένο» να κάνει την επανάσταση, θα περιμένουμε πολύ-πάρα πολύ, για να μην πω εις στο άπειρο…

Πάντως, η γνήσια κοινωνική επανάσταση πρέπει αξιωματικά να αγκαλιάζει όλη την κοινωνία, όλα τα άτομα. Προϋποθέτει ότι έχει πραγματωθεί η αναβαθμισμένη κοινωνική συνείδηση. Αυτό όμως το γεγονός εντάσσεται στη σφαίρα του αδιανόητου που γίνεται δυνατό – είναι ένα ιστορικό παράδοξο. Κάτι που ωστόσο δεν αποκλείει η σύγχρονη φυσική και κοσμολογία.

Ιστορικές και πολιτισμικές ως ανάχωμα της επανάστασης

Αλήθεια, πώς είναι δυνατόν, άραγε, άνθρωποι που επιβιώνουν σε αυταρχικά, δικτατορικά, στρατοκρατικά καθεστώτα να επαναστατήσουν πραγματικά; Να εξεγερθούν, ναι, αλλά δεν θα επιθυμήσουν πραγματικά την επανάσταση, την απαλλαγή από κάθε εξουσία και μορφή καταπίεσης. Ιδιαίτερα οι άνθρωποι που βιώνουν την κυριαρχία καθεστώτων στον Τρίτο Κόσμο, σε Ασία και Αφρική, είναι σε ακόμη δυσχερέστερη και μειονεκτική θέση. Η μακραίωνη ιστορία αποικιοκρατίας και ντόπιων, αυταρχικών, διευθαρμένων κυβερνήσεων-καθεστώτων, τους έχει φέρει σε μια θέση μη αμφισβήτησης της εξουσίας ή παραλυτικού τρόμου απέναντί της, γεγονός που ακυρώνει κάθε πιθανότητα και προοπτική επανάστασης. Παράλληλα, λόγω των παραπάνω ιστορικών συνθηκών, έχει εδραιωθεί στην κοινωνία μια κουλτούρα παθητικότητας, υπομονής και ανοχής των δεινών, προσήλωσης στην εξουσία, στους ηγέτες που υπόσχονται να τους σώσουν από τα αυταρχικά και αντικοινωνικά καθεστώτα. Αλλά όμως, όταν πάρουν την εξουσία κάνουν κι αυτοί τα ίδια. Εδώ παίζει καθοριστικό ρόλο και η θρησκεία, ως θεμελιακό στοιχείο που συνέχει και διαμορφώνει ολιστικά τον πολιτισμό αυτών των κοινωνιών και των ανθρώπων.

Στις αραβικές χώρες, για παράδειγμα δεν έχει αναπτυχθεί ένα ελευθεριακό πολιτισμικό –  και κατ’ επέκταση κοινωνικό και πολιτικό – ρεύμα. Ένα σοβαρό και δυναμικό κίνημα ενάντια στον αυταρχισμό, στον πόλεμο και στη στράτευση, διεκδίκησης για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι άνθρωποι βέβαια αντιστέκονται όπως φάνηκε με το ξέσπασμα της Αραβικής Άνοιξης αλλά και με κινητοποιήσεις φτωχών αγροτών και εργατών πριν από αυτή. Ωστόσο δεν αμφισβητούν ριζικά την εξουσία αλλά αγωνίζονται για μεταρρυθμίσεις. Με αποτέλεσμα να τάσσονται με το ένα ή με το άλλο στρατόπεδο, δηλαδή να θεωρούν ότι η λύση στα προβλήματά τους είναι η τάδε ή η δείνα παράταξη που θα καταλάβει την εξουσία και την κυβέρνηση. Ή δέχονται παθητικά τις εξελίξεις και φεύγουν μαζικά για ασφαλέστερα μέρη, παίρνουν τον δρόμο της προσφυγιάς. Όσοι βέβαια είναι τυχεροί, γιατί όπως βλέπουμε στη Συρία πολλοί άμαχοι έχουν εγκλωβιστεί στη φρίκη του πολέμου και στον εφιάλτη μιας αβέβαιης επιβίωσης από τις αντιμαχόμενες δυνάμεις, οι οποίες τους βομβαρδίζουν ανηλεώς. Για αυτήν την υποταγή στην εξουσία ευθύνεται η άγρια καταστολή, ο τρόμος των σωμάτων ασφαλείας και ο ασφυκτικός έλεγχος, το φακέλωμα και η κατάπνιξη κάθε διαφορετικής άποψης και αντίδρασης. Η πολύ ελπιδοφόρα εξαίρεση της πολλά υποσχόμενης Αραβικής Άνοιξης τελικά κατέληξε σε αναβίωση θεοκρατικών κινημάτων και νέων αυταρχικών καθεστώτων. Εξαιτίας ακριβώς του ότι δεν υπήρχε μια ελευθεριακή ή έστω δημοκρατική παράδοση (εκδηλώθηκε σε χώρες όπου οι τυπικοί δημοκρατικοί θεσμοί είτε είναι ισχνοί -καρικατούρες θεσμών- είτε απουσιάζουν), με αποτέλεσμα το πισωγύρισμα σε δικτατορικά (ανοιχτά ή καλυμμένα) καθεστώτα.

Η ιδιαιτερότητα της Δύσης

Εδώ ακριβώς όμως εντοπίζεται και η ειδοποιός διαφορά με τη Δύση. Οι δυτικές κοινωνίες έχουν την πολυτέλεια της αμφισβήτησης και της αντίδρασης ακόμη και εν καιρώ πολέμου, όχι χωρίς συνέπειες ωστόσο. Δημιουργούνται κινήματα αντίστασης ακόμη και στις πιο δυσμενείς συνθήκες, επηρεάζοντας τις εξελίξεις, θέτοντας φραγμούς στην εξουσία, ανατρέποντας μερικώς ή ολικώς σχέδια κυβερνώντων, ρίχνοντας αυταρχικές κυβερνήσεις. Στη Δύση έχει εδραιωθεί μια κουλτούρα όπου ο ανοιχτός αυταρχισμός, η βίαιη εξουσία και διακυβέρνηση δεν γίνονται ανεχτές και δεν επιβιώνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Μια αυταρχική και ανοιχτά αντιλαϊκή-αντικοινωνική κυβέρνηση όπως η συριακή, που καταστέλλει άγρια και απάνθρωπα τους αντιπάλους της και όποιους την αμφισβητούν ή διαφωνούν, δεν θα είχε μέλλον σε μια δυτική χώρα, ακόμα και αν προκαλούσε πόλεμο, εξωτερικό ή εσωτερικό. Παρά το κόστος, παρά τα θύματα, τους νεκρούς και τους φυλακισμένους, σύντομα θα κατέρρεε. Επομένως, για άλλη μια φορά λέμε ότι το μπαλάκι είναι στην πλευρά των δυτικών κοινωνιών, για να πραγματοποιήσουν την παγκόσμια κοινωνική επανάσταση.

Εντούτοις και στην Δύση, στην Ευρώπη ας πούμε, οι συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές για μια κοινωνική ανατροπή, για διαφορετικούς λόγους. Ο κόσμος έχει απορροφηθεί με το να ασχολείται μονάχα με την επιβίωση. Το ίδιο έκαναν εν γένει οι άνθρωποι και στο παρελθόν, αλλά υπήρχαν στιγμές εξεγέρσεων και επαναστάσεων, ριζικών κοινωνικών αλλαγών. Τώρα με την κρίση – η οποία έχει επιφέρει την πτώση του βιοτικού επιπέδου και απώλεια ορισμένων δικαιωμάτων – έχουν εγκλωβιστεί σε έναν φαύλο κύκλο. Καταγίνονται και απορροφούν τον χρόνο και την ενέργειά τους αποκλειστικά σε οικονομίστικα ζητήματα, με γνώμονα το ατομικό συμφέρον – άρα με μια εγωιστική αντίληψη και στάση ζωής. Είναι βέβαια αυτονόητο ότι το οικονομικό ζήτημα είναι θεμελιακό, ωστόσο το τι στάση τηρούμε απέναντι σε αυτό δεν είναι κάτι μονοσήμαντο, αλλά εκφράζει το συνειδησιακό επίπεδο ατόμων και ομάδων. Το σίγουρο είναι ότι η παρατηρούμενη εγωιστική και παθητική στάση της πλειονότητας είναι αδιέξοδη και επιτείνει το πρόβλημα. Την ευθύνη του όμως ο δυτικός άνθρωπος, ακόμη και ο απλός-καθημερινός πολίτης, δεν μπορεί να την αποποιηθεί, γιατί είναι σε πολύ καλύτερη – σε πλεονεκτική θέση σε σχέση με τους άλλους μη προνομιούχους λαούς.

Οπωσδήποτε η εξουσία στον προνομιούχο κόσμο έχει καθοριστική ευθύνη, λόγω του ότι έχει επίγνωση του ηγετικού ρόλου της στις υποθέσεις του πλανήτη. Η δυτική κοινωνία έχει τραβήξει όπως είπαμε διαφορετικό δρόμο. Είναι σε ευνοϊκότερη και προνομιούχα θέση: οικονομική, πολιτισμική (με την επιστημονική-τεχνοκρατική έννοια), συνειδησιακή (ως ηγέτιδα παγκόσμια δύναμη). Ο ηγετικός ρόλος της ωστόσο μπορεί να έχει δυνητικά και μια θετική πρακτική εκδοχή: να πάρει κρίσιμες αποφάσεις και να δώσει λύσεις στα παγκόσμια προβλήματα: ζητήματα φτώχειας, δίκαιης κατανομής του πλούτου, ελευθερίας και δικαιωμάτων και – το σημαντικότερο – ειρήνη.

Η κοινωνική συνείδηση και η επανάσταση πέρα από αφαιρέσεις

Συνεπώς, στην πραγματικότητα η επανάσταση και η αναβάθμιση της κοινωνικής συνείδησης συντελείται από ορισμένα μόνο και ξεχωριστά άτομα-προσωπικότητες με επαναστατική ταξική και κοινωνική συνείδηση. Αυτό προκύπτει ως πιθανότερο και λογικότερο τόσο από την παρούσα κατάσταση όσο και από την ιστορική εμπειρία. Τα εν λόγω άτομα λειτουργούν ως καταλύτες και ως σηματοδότες της επανάστασης, όχι όμως ως εξουσιαστές ηγέτες ή καθοδηγητές αλλά σαν μια φυσική και αβίαστη έκφραση της ίδιας της ύπαρξής τους. Με την οξύτατη και ώριμη (κοινωνική – συμπαντική) συνείδησή τους, με την ιδιαίτερη ευφυΐα και οξυδέρκειά τους (πνευματική και ψυχοσυναισθηματική), το επαναστατικό ένστικτό τους και την ευφυέστατη πρακτική-δράση τους δείχνουν και ανοίγουν τον δρόμο για την έλευση της γνήσιας κοινωνικής συνείδησης και επανάστασης. Είναι προσωπικότητες ασυμβίβαστες, που δεν βάζουν νερό στο κρασί τους και δεν πηγαίνουν με τα νερά του κόσμου. Δεν τους νοιάζει τι λέει η «κοινωνία», ούτε τους απασχολεί η γνώμη των πολλών. Ξέρουν ότι αυτά όλα είναι μια παγίδα που μπλοκάρει τη συνείδηση και ακυρώνει την όποια επαναστατική διαδικασία.

Τα άτομα αυτά είτε δρουν αυτόνομα είτε σε συλλογικότητες και ομάδες, οι οποίες λόγω της αλληλεπίδρασης με τα εν λόγω άτομα συνήθως χαρακτηρίζονται από υψηλότερη σε σχέση με τους υπόλοιπους ανθρώπους συνειδησιακή κατάσταση και επαναστατικότητα. Αυτό μπορούμε να το δούμε σε όλες τις ιστορικές περιόδους και στα επαναστατικά ιστορικά γεγονότα. Η «κοινωνία» ακολουθεί, ως μια αφαίρεση, ως «μέσος όρος». Ενίοτε βέβαια αυτός ο «μέσος όρος» αναβαθμίζεται ως αντίκτυπο της επίδρασης των πρωτοπόρων, αλλά εύκολα μπορεί να εκπέσει στην πρότερη χαμηλότερη ενεργειακή βαθμίδα, στην αδράνεια και την παθητικότητα στην οποία βρισκόταν πριν την εξέγερση ή επανάσταση. Συνεπώς, η κοινωνία παραμένει μια αφαίρεση και κατά τη διάρκεια και μετά τα ανατρεπτικά ιστορικά γεγονότα. Τελικά ξαναγυρίζει στη ρουτίνα και στις κοντόθωρες προσδοκίες, νοοτροπίες και συνήθειες της καθημερινότητας. Δεν έχουν δηλαδή οι άνθρωποι κατακτήσει το απαραίτητο επίπεδο συνείδησης, ώστε να κατανοήσουν την επανάσταση και να δράσουν ή να σκεφτούν ανάλογα. Η κοινωνία έτσι, ως μέσος όρος των σχέσεων και πρακτικών των απλών-καθημερινών ανθρώπων γίνεται τροχοπέδη της επανάστασης. Η συντήρηση και η αντεπανάσταση είναι θέμα χρόνου να προκύψουν.

Η ανάγκη για τη Θεωρία της Αναρχίας

Η ευφυής και αναβαθμισμένη συνείδηση και δράση προϋποθέτει μια ανανεωμένη και εξελιγμένη Θεωρία για την Αναρχία και την κοινωνική συνείδηση. Αυτό σημαίνει αναγκαία πρόσβαση στη γνήσια γνώση, στην αλήθεια, στην οικείωση της πραγματικής πραγματικότητας, ως οντολογικό επίπεδο. Οπωσδήποτε προϋποθέτει επίσης πρόσβαση στη γνήσια πληροφορία, όχι στην τυπική εξουσιαστική γνώση που επιβάλλεται στην εξουσιαστική εκπαίδευση μέσω της υπακοής. Πρόκειται για ένα ζήτημα υπαρξιακό, πολύ σημαντικό, για ένα στοίχημα με τον χρόνο: έχει να κάνει με την επιβίωση του ανθρώπινου είδους, στο βαθμό που είναι πλέον γνωστό ότι η επιβίωση του ανθρώπου στο υπάρχον κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό σύστημα καθίσταται μια ουτοπία…

Στο μεταβατικό στάδιο μέχρι το ξέσπασμα της ιστορικής γνήσιας επανάστασης και την αναζωπύρωσης της κοινωνικής-ταξικής συνείδησης, κάθε σπέρμα και στάση αντίστασης και άρνησης στο υπάρχον είναι δημιουργική. Οι εξεγέρσεις είναι το κοινωνικό πείραμα, το κοινωνικό εργαστήριο όπου δοκιμάζονται και αναδύονται μορφές και τρόποι της κοινωνικής επανάστασης. Βέβαια όσο πιο ριζικές και ελευθεριακές-ανατρεπτικές είναι αυτές οι πρακτικές και δράσεις-κινητοποιήσεις, τόσο πιο κοντά και σε αντιστοίχιση με την επανάσταση και την αναρχική κατάσταση του μέλλοντος είναι. Οι ρεφορμιστικές κινητοποιήσεις, οι μερικές διεκδικήσεις, σε αναφορά και εξάρτηση με την εξουσία, τα κόμματα, τα συνδικάτα συχνά όχι μόνο αποπροσανατολίζουν, αλλά λειτουργούν ως αντιδραστήριο που παράγονται συντηρητικές και φασιστικές στάσεις και νοοτροπίες, ειδικά στις σημερινές συνθήκες ιδεολογικής σύγχυσης και απαξίωσης των αστικο-δημοκρατικών θεσμών και των πολιτικών εκπροσώπων τους. Επίσης η φαντασία και η επινόηση νέων μορφών δράσης, οργάνωσης και σχέσεων που αντανακλούν το πρόταγμα για έναν αταξικό πολιτισμό χωρίς εξουσία, κράτος και εκμετάλλευση είναι αυτό που λείπει από το ανταγωνιστικό κίνημα και από την κοινωνία. Είναι αυτό ακριβώς που χρειάζεται-είναι αναγκαίο για να πλησιάσουμε και να δούμε να έρχεται όλο και πιο κοντά – ακόμη και να τη δούμε καθαρά μπροστά στα μάτια μας – η ελεύθερη, αναρχική, οικουμενική και πανανθρώπινη κοινότητα. Είναι το γνώρισμα ότι οι άνθρωποι, η κοινωνία, αναβαθμίζουν τη συνείδησή τους και επιθυμούν την ελευθερία.

Η γνήσια επανάσταση ως ιστορικό (και κοσμικό) παράδοξο

Όμως η σύγχρονη εμπειρία μας λέει ότι οι αντιστάσεις και τα κινήματα έχουν καμφθεί δραματικά ή έχουν εκλείψει. Ο ατομισμός, η σύγχυση, ο φόβος, ο εγκλωβισμός των ανθρώπων στα καθημερινά διλήμματα και αντιξοότητες της επιβίωσης, δηλαδή στην εξουσία, κυριαρχούν. Παντού, σε Δύση και Ανατολή, σε Βορά και Νότο, οι άνθρωποι, ακόμη και όταν ξεσηκώνονται, τελικά καταλήγουν να αναφέρονται και να επιδιώκουν την εξουσία. Επανέρχονται σ’ αυτή και ετεροκαθορίζονται από αυτήν. Ίσως αυτό είναι το κλειδί της αποτυχίας της επανάστασης – και, αντίστροφα, η ριζική άρνησή της το αποφασιστικό βήμα για την επιτυχία της κοινωνικής επανάστασης. Γιατί τόση απάθεια και παραίτηση; Τι βαθιά κρίση του ανθρώπου αντιμετωπίζουμε;

Όμως σε τέτοιες συνθήκες βαθιάς κρίσης, τέλματος και αδιεξόδου είναι ακριβώς που καλείται να δράσει η ελεύθερη, επαναστατημένη, άναρχη ατομικότητα-προσωπικότητα, να αναδυθεί η ευφυής νόηση και η κοινωνική συνείδηση. Σε τέτοιες σκοτεινές περιόδους είναι που αναδύεται και λαμβάνει χώρα το ιστορικό παράδοξο-αδιανόητο-απρόοπτο. Γιατί αλλιώς δεν νοείται ως τέτοιο. Εκεί είναι – στην «μαύρη τρύπα» της Ιστορίας – που θα εκτιναχθεί η λάμψη της επανάστασης, το (ακατανόητο – ακατονόμαστο, μέχρι εκείνη τη Στιγμή) άλμα: ιστορικό, υπαρξιακό, κβαντικό, κοσμικό, κοινωνικό, ψυχολογικό.

πηγή:

 

https://iamarevi.wordpress.com/2016/09/18/%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CE%BF%CE%B9%CE%BD%CF%89%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CF%89%CF%82-%CE%B1%CF%86%CE%B1%CE%AF%CF%81%CE%B5%CF%83%CE%B7-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CE%BF%CE%B9%CE%BD/

Posted in: Uncategorized