Ερμηνεία της Κοπεγχάγης: η «αλήθεια» σε εμπόλεμη κατάσταση

Posted on 25 Σεπτεμβρίου 2016

1


Ερμηνεία της Κοπεγχάγης: η «αλήθεια» σε εμπόλεμη κατάσταση

Η μυστική συνάντηση Μπορ-Χάιζενμπεργκ το 1941 και ο «δεύτερος Ήλιος»

 
 
Γράφει: Δημήτρης Κεχρής
 
 

«Η φύση μας φανερώνει όλο και περισσότερο το διαλεκτικό της χαρακτήρα ακριβώς στον τομέα των στοιχειωδών σωματιδίων. Όμως, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μπορούν να υποφέρουν τη διαλεκτική και αυτοί που κυβερνούν δεν την θέλουν. Η διαλεκτική δημιουργεί ανησυχία και αταξία. Οι άνθρωποι προτιμούν να έχουν στη διάθεσή τους έτοιμες και μονοσήμαντες απόψεις» 

Werner Heisenberg

Σεπτέμβριος 1941. Ή Οκτώβριος. Ο διαπρεπής φυσικός Werner Heisenberg, επικεφαλής, τότε, των πυρηνικών ερευνών της ναζιστικής Γερμανίας, επισκέπτεται τον δάσκαλό του, Δανό, Niels Bohr στην κατεχόμενη Κοπεγχάγη. Συζητούν για μερικές ώρες στο γραφείο του Bohr. Ή… για δέκα λεπτά κάπου στο πάρκο. Για το πώς ένας αντιδραστήρας θα μπορούσε να παράγει ηλεκτρισμό για την κίνηση των πλοίων. Όχι! Για την ατομική βόμβα. Της Γερμανίας ή των Συμμάχων; Για το ουράνιο 235 τελοσπάντων. Η κουβέντα λήγει απότομα. Με αμηχανία. Ανησυχία. Παρανοήσεις. Ασάφειες. Αβεβαιότητα. Μια από τις πιο θρυλικές συνομιλίες στην ιστορία της Φυσικής τυλιγμένη στην αβεβαιότητα. Το 1947, μετά το τέλος, πια, του Πολέμου, ο Heisenberg (με τη συνοδεία της βρετανικής αντικατασκοπείας) επιστρέφει στην Κοπεγχάγη με σκοπό να πείσει τον Bohr να καθιερώσουν προς τα έξω μια κοινή εκδοχή σχετικά με το περιεχόμενο της τότε συζήτησης που είχε μείνει στη μέση και που είχε πυροδοτήσει δημόσιο ενδιαφέρον, καθώς είχε γίνει πια σαφές ότι οι όλοι οι κορυφαίοι φυσικοί του αιώνα είχαν κληθεί στον Πόλεμο να κάνουν (ο καθένας με τον τρόπο του) σοβαρές πολιτικές επιλογές με τρομακτικές προεκτάσεις για την ανθρωπότητα. Σύγχυση και πάλι. Επί χρόνια δίνουν διαφορετικές και αλληλοσυγκρουόμενες εκδοχές. Κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για το τι συνέβη τότε. Οι δυο τους «συναντιούνται» ξανά μερικές δεκαετίες αργότερα. Το 1998. Μετά θάνατον. Οι θεμελιωτές της κβαντικής θεωρίας γίνονται πρωταγωνιστές στο εκρηκτικό θεατρικό έργο του Michael Frayn «Κοπεγχάγη». Σε αυτό το οξυδερκές ιστορικό-ψυχολογικό θρίλερ, δοκιμάζουν να διερευνήσουν, να ερμηνεύσουν, να ανασυγκροτήσουν το τι είπαν σε εκείνη τη μυστική συνάντηση στη δίνη του Πολέμου. Χωρίς το φόβο πια ότι παρακολουθούνται από μικρόφωνα και πράκτορες. Εκτός χρόνου.

Τελικά, ήταν «αλήθεια» ότι ο Heisenberg εργάστηκε συνειδητά και συστηματικά, ώστε να έχουν οι Ναζί πρώτοι στα χέρια τους τη βόμβα; Με πόση ακρίβεια γνώριζε την ποσότητα του ουρανίου που απαιτείται γι αυτό; Ήταν πιο ειλικρινής από τον Bohr; Είναι πιο ειλικρινής ως φάντασμα από ό,τι ήταν ως άνθρωπος; Οι συναντήσεις αυτές φέρνουν στο προσκήνιο με τον πλέον γοητευτικό τρόπο το ζήτημα της «αλήθειας». Το ζήτημα του αν και κατά πόσο είναι εφικτή η συνολική γνώση της αντικειμενικής πραγματικότητας, το αν και κατά πόσο η ίδια η απόπειρά μας να γνωρίσουμε την πραγματικότητα μεταβάλλει την πραγματικότητα. Τελικά, το ίδιο το νόημα της «Ερμηνείας της Κοπεγχάγης» είναι το ζήτημα που τίθεται σε όλες αυτές της συναντήσεις, καθώς και η αβεβαιότητα πέρα πια από το κβαντικό επίπεδο στο επίπεδο των ανθρώπινων πράξεων, των αιτίων και των αποτελεσμάτων τους.

Η Κοπεγχάγη ως… διαλεκτική «μπουλντόζα»

Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920 αναπτύσσεται με ταχύτατους ρυθμούς η συγκρότηση της κβαντομηχανικής που προκαλεί τεκτονικές αλλαγές στα όσα θεωρούσε ως αλήθεια μέχρι τότε η διεθνής επιστημονική κοινότητα, η οποία δεν άργησε να χωριστεί σε δύο «παρατάξεις» με βάση την ερμηνεία που έδιναν στους νόμους της νέας θεωρίας. Από τη μία η «Σχολή της Κοπεγχάγης» (Βοhr, Heisenberg κ.ά) και από την άλλη η «Ρεαλιστική Σχολή»(Einstein, Planck κ.ά). Το 1927, στο 5ο Συνέδριο Solvay στο Κόμο της Ιταλίας, η «Ερμηνεία της Κοπεγχάγης» θριαμβεύει και εδραιώνεται ως κυρίαρχη. Η Αρχή της Απροσδιοριστίας του Heisenberg και η Αρχή της Συμπληρωματικότητας του Βοhr, παρέχουν τη νοηματική θεμελίωση για όλες τις μαθηματικές κατασκευές που ήδη είχαν πάρει το όνομα κβαντομηχανική.

The 1927 Solvay Conference

The 1927 Solvay Conference

Η «Ερμηνεία της Κοπεγχάγης», πιάνοντας το νήμα από τη σύλληψη της ισοδυναμίας μάζας-ενέργειας, καθώς και τους σχετικιστικούς μετασχηματισμούς για το χώρο και το χρόνο, του Einstein, συνεχίζει το γκρέμισμα απόλυτων και μονοσήμαντων εννοιών. Ήδη από το 1923 (χάρη στη διδακτορική διατριβή του Louis de Broglie) ήταν διαδεδομένη η υπόθεση του κυματοσωματιδιακού δυϊσμού της ύλης που συνέβαλε στην βαθύτερη κατανόηση φαινομένων ατομικής και υποατομικής κλίμακας, τα οποία με κλασικές προσεγγίσεις έμοιαζαν εντελώς ακατανόητα. Όλες οι οντότητες στο μικρόκοσμο μπορούν να εκδηλώσουν και κυματικές και σωματιδιακές ιδιότητες. Η αντιφατική φύση των οντοτήτων μάς καλεί και στη δημιουργία περιγραφών που είναι, επίσης, αντιφατικές. Και μάλιστα, αλληλοαποκλειόμενες! Και ποιά είναι η «αληθινή»;

     Bohr: Ο Heisenberg ήταν από τους πιο παλιούς μας φίλους.

 

Margarete: Ο Heisenberg ήταν Γερμανός

 

Φίλος ή Γερμανός; Σωματίδιο ή κύμα; Για το μηχανιστικό νου (και υπήρξαν αρκετοί τέτοιοι που, ακόμα και από μαρξιστικές θέσεις, επιτέθηκαν στην «Ερμηνεία της Κοπεγχάγης»), η επίλυση των αντιφάσεων μπορεί να σημαίνει αποκλειστικά και μόνο την εξαφάνισή ενός εκ των δύο αντίθετων πόλων. «Στη διαλεκτική, αντιθέτως, η επίλυση των αντιφάσεων γίνεται με την υπαγωγή τους σε μια ανώτερη, ευρύτερη, συνθετική έννοια που τις διατηρεί ως μέρη της και αυτό εκπληρώνει η Αρχή της Συμπληρωματικότητας. Η επίλυση των αντιφάσεων σε μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να σημαίνει μόνο την κατάδειξη των ορίων μέσα στα οποία ισχύει, ως καλύτερη περιγραφή, η μία ή η άλλη εικόνα, επειδή επικρατεί στα φυσικά φαινόμενα η αντίστοιχη όψη» [1].

Bohr: Για Φυσική μιλάμε.

 

Margarete: Ναι, αλλά αυτό είναι και πολιτική.

 

Heisenberg: Μερικές φορές είναι πολύ δύσκολο να τα διαχωρίσεις.

 

 «Για τον Ηράκλειτο», σημείωνε ο  Heisenberg, «η διάσταση μεταξύ των αντιθέτων είναι αυτή που προκαλεί την ενότητα του όλου», θεωρώντας ότι η σύγχρονη Φυσική αναδεικνύει το μεγαλείο της διαλεκτικής σκέψης του προσωκρατικού φιλοσόφου. Μια πληρέστερη γνώση, λοιπόν, ίσως, μπορεί να προέλθει μόνο από τη σύνθεση μερικών και αντίθετων περιγραφών που η καθεμία αναπαριστά μία από τις όψεις των οντοτήτων. Και φίλος και Γερμανός! Και σωματίδιο και κύμα! Και Φυσική και πολιτική!

N. Bohr, W. Heisenberg

N. Bohr, W. Heisenberg

Επιπλέον, οι Heisenberg και Bohr, (παρόλο που τους καταλογίστηκε ότι προωθούν μια ιδεαλιστική φιλοσοφική θεώρηση), αποδεχόμενοι την αφετηριακή θέση του υλισμού για την ύπαρξη ενός αντικειμενικού κόσμου ανεξάρτητου από τη συνείδηση, ισχυρίζονται, ότι παρατηρητής και το παρατηρούμενο σύστημα δεν μπορούν να θεωρηθούν ανεξάρτητα και ανεπηρέαστα μεταξύ τους. Η ίδια η πράξη της παρατήρησης επιδρά στο παρατηρούμενο σύστημα και επηρεάζει την κατάστασή του. Άρα, και τα αποτελέσματα των μετρήσεών μας. Ακόμα πιο πέρα, υποστηρίζουν ότι η κβαντική περιγραφή του μικρόκοσμου είναι πιθανοκρατική, καθώς και ότι μια σειρά από συζυγή μεγέθη, όπως η θέση και η ορμή, δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστούν ταυτόχρονα επακριβώς. Δεν πρόκειται, μάλιστα, για ανακρίβεια στις μετρήσεις μεγεθών τα οποία είναι καθ’ εαυτά απόλυτα ακριβή, αλλά για μια εγγενή απροσδιοριστία των ίδιων των μεγεθών!

Οι θέσεις αυτές θεωρούνται ακόμα και σήμερα από πολλούς ως περίτρανη απόδειξη υπονόμευσης της αιτιοκρατίας εκ μέρους της «Ερμηνείας της Κοπεγχάγης»! Είναι έτσι όμως; Οι Heisenberg και Bohr επιτέθηκαν εναντίον της χονδροειδούς μηχανιστικής αιτιοκρατίας, αλλά, μάλλον, όχι εναντίον της αιτιοκρατίας γενικά, καθώς «οι διαφορετικές πραγματοποιήσιμες τιμές των κβαντικών μεγεθών είναι έκφραση των εν γένει πολλαπλών δυναμικοτήτων ενός στατιστικού συνόλου σε δεδομένες συνθήκες… και μια αλλαγή των συνθηκών μεταβάλλει την πιθανοτική κατανομή»[2]. Εδώ, ίσως αξίζει να θυμηθούμε τους αριστοτελικούς όρους «δυνάμει» και «ενεργεία»…. Κοινώς, η «Ερμηνεία της Κοπεγχάγης», ίσως, εισήγαγε μια πιο αναβαθμισμένη αντίληψη περί αιτιοκρατίας, κατά την οποία οι αιτίες δεν καθορίζουν με μοναδικό τρόπο τα αποτελέσματα, αλλά η μορφή του καθορισμού σχετίζεται με το πολυδύναμο των κβαντικών οντοτήτων. Μα, μήπως με τις ανθρώπινες πράξεις κάτι παρόμοιο δεν συμβαίνει; Κάθε άνθρωπος δεν είναι ένα πεδίο πολλαπλών δυνατοτήτων, ποικίλων πιθανών εκδηλώσεων, γεμάτος εναλλαγές, αντιφάσεις, σε διαρκή αλληλεπίδραση με το περιβάλλον; Ακόμα και ένας «ουδέτερος» και «αντικειμενικός» φυσικός επιστήμονας…

Heisenberg: Χιλιάδες τα πράγματα κάθε μέρα που μπορεί να κάνουμε ή να μην κάνουμε. Βλέπεις μια νάρκη. Της πετάς μια πέτρα, δεν της πετάς μια πέτρα. Βλέπεις μια παγόδα, έναν βράχο και σου έρχεται να ανέβεις στην κορυφή-δεν ανεβαίνεις, ανεβαίνεις.

Και όταν έρχεται η στιγμή να αποφασίσει…; Όταν έρχεται η στιγμή να αποφασίσει σε ποια από τις δυο πολεμικές μηχανές θα προσφέρει την πιθανότητα νίκης με τις γνώσεις του; Τελικά, πόσο είναι εύκολο την κρίσιμη στιγμή να αποφύγει τον μανιχαϊσμό, τις «τελικές λύσεις» και τις κληροδοτημένες αιώνιες «αλήθειες»;

Με ποια πλευρά (της αλήθειας) είσαι;

Ως γνωστόν, η συντριπτική πλειοψηφία των επιφανών φυσικών του πλανήτη, λίγο πριν αλλά και κατά τη διάρκεια του Πολέμου τάχθηκαν με το μέρος των Συμμάχων και εργάστηκαν πυρετωδώς και με βαθειά ιδεολογική στράτευση στο Πρόγραμμα Manhattan για την κατασκευή της ατομικής βόμβας (ναι, χρησιμοποιώντας στις έρευνές τους ως αιχμή του δόρατος την κβαντική θεωρία) και, όπως φάνηκε, τα κατάφεραν καλά.

images

Ελάχιστοι κορυφαίοι από την άλλη, επέλεξαν να εργαστούν προς τον ίδιο σκοπό για λογαριασμό των Ναζί. Ο Heisenberg, ήταν ο προεξάρχων. Και στιγματίστηκε ανεπανόρθωτα. Ωστόσο, μετά το τέλος του πολέμου δήλωνε ότι συμμετείχε στο πυρηνικό πρόγραμμα του Γ’ Ράιχ για να υπονομεύσει την κατασκευή της βόμβας εκ των έσω και να έχει τη δυνατότητα να επεμβαίνει στις ερευνητικές κατευθύνσεις, με σκοπό τον αποπροσανατολισμό τους. Όντως, δεν σκόπευε να προχωρήσει στην κατασκευή της βόμβας; Μήπως, πίστευε ότι δεν ήταν δυνατό να γίνει σε μικρό χρονικό διάστημα; Μήπως, είχε πειστεί, από κάποια στιγμή και μετά, ότι η Γερμανία θα ηττηθεί; Η ερμηνεία αυτή του Heisenberg αμφισβητήθηκε από πολλούς ιστορικούς με βάση τα υπάρχοντα τεκμήρια (να σημειώσουμε βέβαια ότι οι ηχογραφήσεις όπου εκφράζει διάφορες αμφιλεγόμενες θέσεις, όντας κρατούμενος από τους Βρετανούς το 1945 στο FarmHall, έχουν καταστραφεί).

Heisenberg: Πέρασα τα 30 τελευταία χρόνια της ζωής μου απολογούμενος και δίνοντας εξηγήσεις. Όταν πήγα στην Αμερική το 1949, μετά τον πόλεμο, πολλοί φυσικοί δεν ήθελαν ούτε να με χαιρετήσουν. Τα ίδια τα χέρια που είχαν φτιάξει τη βόμβα δεν ήθελαν να αγγίξουν το δικό μου.

 

Κάπου εδώ, εύλογα ανακύπτουν μερικά ακόμα ερωτήματα; Είτε ο Heisenberg έλεγε «αλήθεια» είτε όχι (και πότε;), γιατί η επιλογή του  θεωρείται χειρότερη από αυτήν των υπόλοιπων σύχρονών του φυσικών που παρέμειναν ευυπόληπτοι; Η ατομική βόμβα των Ναζί θα ήταν κάτι διαφορετικό από αυτήν που ισοπέδωσε τη Χιροσίμα; Ή για να το θέσουμε αλλιώς… όταν συγκρούονται δυο μπλοκ αστικής εξουσίας για το μοίρασμα του κόσμου, πόση σημασία έχει το ποια από τις δυο πλευρές θα διαλέξει ο επιστήμονας… ή ο καθένας μας γενικότερα; Ας πάμε και πιο βαθειά. Αν από τη μια πλευρά βρισκόταν ένα σοσιαλιστικό κράτος, θα είχε περισσότερη «νομιμοποίηση» ένας επιστήμονας να εργαστεί, ώστε αυτό να αποκτήσει την ατομική του βόμβα; Και Φυσική και πολιτική, είπαμε, ε; Όχι μόνο το ένα από τα δύο! Στην ουσία το ερώτημα είναι το εξής: αν η αξία ή μη αξία μιας πράξης δεν πηγάζει από τις συνέπειές της, πηγάζει τότε από τις προθέσεις της; Ή μήπως όχι;

Heisenberg: Στάθηκε ποτέ κανείς τους άραγε, έστω και για ένα λεπτό, να σκεφτεί τι ακριβώς ήταν αυτό που έφτιαχναν; […]

 

Bohr: Μα αγαπητέ μου, καλέ μου Χάιζενμπεργκ, εμείς δεν φτιάχναμε τη βόμβα για να την προσφέρουμε στον Χίτλερ.

 

Heisenberg: Αλλά ούτε και θα τη ρίχνατε επάνω στον ίδιο τον Χίτλερ. Τη ρίξατε σε όποιον βρέθηκε μπροστά σας. Πάνω σε γέρους που περπατούσαν στο δρόμο, πάνω σε μανάδες και παιδιά. Και αν την είχατε τελειώσει νωρίτερα, αυτοί θα ήταν δικοί μου πατριώτες. Ή δική μου η γυναίκα, τα δικά μου παιδιά. Αυτή ήταν η πρόθεσή σας. Ναι ή όχι;

 

Bohr: Αυτή ήταν η πρόθεσή μας.

 

Μήπως χρειάζεται να πάμε πιο βαθειά και να θέσουμε υπό αμφισβήτηση το δόγμα της προόδου συνολικά, υπό το πρίσμα του οποίου αντιλαμβάνεται την πορεία των κοινωνιών σύσσωμη η νεωτερικότητα; Μήπως να θέσουμε υπό αμφισβήτηση το κλασικό μοτίβο του Διαφωτισμού που αντιπαραθέτει την κουλτούρα στη βαρβαρότητα ως δύο αποκλειστικά και μόνο αλληλοαποκλειόμενους (και οχι και αλληλοσυμπληρούμενους) πόλους; Μήπως υπάρχει μια διαλεκτική ανάμεσα στις δύο αυτές εκφάνσεις της κυριαρχίας; Μήπως οι κατακτήσεις στο επίπεδο της επιστήμης, της τεχνολογίας και γενικότερα της γνώσης συνυπάρχουν εγγενώς με μια ηθική, κοινωνική και πολιτική οπισθοδρόμηση που «συσσωρεύει αδιάκοπα ερείπια επί ερειπίων» [3];Και, για να το κάνουμε αυτό, ίσως η Αρχή της Συμπληρωματικότητας ως μια κατεξοχήν διαλεκτική έννοια, να μας φανεί χρήσιμη, καθώς η ουσία της συνίσταται στην αναγνώριση της πραγματικότητας ως μιας αντιφατικής ολότητας, που συντίθεται από αντιθετικές καταστάσεις και όψεις αυτών. Ίσως δεν έχει νόημα να διαλέξουμε ποια από τις δυο «αλήθειες», του Bohr ή του Heisenbergείναι η αλήθεια. Και οι δύο είναι κομμάτι του παζλ που λέγεται «αλήθεια». Και οι δύο έχουν σχετική ισχύ. Και μάλλον, δε θα μάθουμε ποτέ με βεβαιότητα γιατί πήγε ο Heisenberg στην Κοπεγχαγη το 1941. Ποια ήταν τα κίνητρά του…ποια ήταν τα κίνητρα των κινήτρων του… Άλλωστε, όπως γράφει και ο Michael Frayn, «oι σκέψεις και οι προθέσεις μας, ακόμα και αν είναι δικές μας –ή μάλλον ακόμα περισσότερο δικές μας- έχουν το ίδιον να μεταλλάσσονται διαρκώς και να μας ξεφεύγουν. Δεν υπάρχει ούτε μια σκέψη που να μπορεί επακριβώς να εντοπιστεί και να προσδιοριστεί». Ακόμα και το γεγονός της διαπάλης των αντίθετων αφηγήσεων της επίμαχης συνάντησης, πέρα από τις πολιτκές ή επαγγελματικές σκοπιμότητες που αυτό πιθανώς να εξυπηρετούσε (που είναι εξίσου αληθινές) και πέρα από την εξασθένηση της μνήμης των πρωταγωνιστών, αντανακλά, επίσης, τις τρομακτικές εσωτερικές διακυμάνσεις του θυμικού τους, την αληθινή τους σύγχυση και τις λαβυρινθώδεις διαδρομές της σκέψης τους, ειδικά κάτω από το εκτυφλωτικό φως του «δεύτερου Ήλιου».

Πέρα από το καλό και το κακό

Ας προφυλαχτούμε, όπως μας καλεί ο Nietzsche, από το μαρτύριο του να υποφέρουμε για χάρη της«αλήθειας». Μας κάνει ηλίθιους, ισχυρογνώμονες και μας αποκτηνώνει. Ας βάζουμε ένα μικρό ερωτηματικό δίπλα στις σπουδαίες θεωρίες μας, αφήνοντας χώρο στην αβεβαιότητα που υπάρχει στην καρδιά των πραγμάτων. Έχοντας πάντα συνείδηση πως οι αποκτημένες γνώσεις μας είναι αναγκαστικά περιορισμένες, αφού καθορίζονται από τις συνθήκες όπου αποκτήθηκαν. Και αν, αντιτιθέμενοι στη λεγόμενη πρόοδο, δεν θέλουμε να αντιτεθούμε και στην αναζήτηση της γνώσης εκ μέρους του ανθρώπου, ας έχουμε κατά νου ότι στο έργο της ζωής είμαστε ταυτόχρονα θεατές και ηθοποιοί και πως θα ήταν καλύτερα η επιστήμη, αντί να αντιμετωπίζει τον κόσμο σαν θέαμα, να μας δώσει ένα μέσο να εκφράσουμε την εμπειρία που αντλείται από την αλληλεπίδρασή μας με αυτόν του οποίου εμείς οι ίδιοι είμαστε μέρος.

 

πηγή:

http://www.toperiodiko.gr/%CE%B5%CF%81%CE%BC%CE%B7%CE%BD%CE%B5%CE%AF%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BA%CE%BF%CF%80%CE%B5%CE%B3%CF%87%CE%AC%CE%B3%CE%B7%CF%82-%CE%B7-%CE%B1%CE%BB%CE%AE%CE%B8%CE%B5%CE%B9%CE%B1-%CF%83/#.V-epQZOLRMU

Posted in: Uncategorized