ΤΟ ΣΚΟΤΕΙΝΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Posted on 6 Ὀκτωβρίου 2016

0


ΤΟ ΣΚΟΤΕΙΝΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

(Μέρος πρώτο)

Από τον Νώντα Κούκα

 

Η έννοια της μπλόφας αντί προλόγου

Είναι σχεδόν τοις πάσι γνωστό ότι οι παίκτες του πόκερ αρέσκονται πολύ στις μπλόφες. Παρά ταύτα, είναι επίσης γνωστό πως υπάρχουν μορφές εξαπάτησης τόσο επώδυνες ώστε δεν θέλουμε καν να τις γνωρίσουμε. Γι’ αυτό ο καλός παίκτης του πόκερ, πολλές φορές, δεν αποκαλύπτει τις μπλόφες που κάνουν οι υπόλοιποι συμπαίκτες του, διότι δεν θέλει να μάθουν πόσο έξυπνος είναι. Όμως από την άλλη πλευρά, υπάρχουν φορές που ο έξυπνος παίκτης πρέπει να κοντράρει το μπλοφάρισμα του άλλου παίκτη. Δυστυχώς – όπως τόνιζε και ο Τζον φον Νόιμαν, ο ιδιοφυής αυτός μαθηματικός – δεν υπάρχει μια «θεωρία» για την απάτη, αλλά μόνο μία ατελώς σχηματισμένη και μετά βίας διαρθρωμένη «δομή εμπειρίας». Συνεπώς, ο προσεκτικός παίκτης του πόκερ σε αυτήν την περίπτωση επαφίεται στο υποσυνείδητό του: ρίχνει μια ενδελεχή ματιά γύρω του• αν στο τραπέζι δεν φαίνεται να υπάρχει κανένα άλλο «κορόιδο», τότε καταλαβαίνει πως το «κορόιδο» είναι αυτός ο ίδιος.

Να λοιπόν πώς μπαίνει το ασυνείδητο του Φρόυντ στην κουβέντα. Μάλιστα, ο αρχηγέτης της αρχιτεκτονικής των υπολογιστών Φον Νόιμαν, που χαιρόταν την μπλόφα για την μπλόφα, θεωρούσε πως η φροϋδική θεωρία για το ασυνείδητο, το απωθημένο και το οιδιπόδειο – αν κάποιος τη μελετούσε εμβριθώς – αφορούσε στην αυταπάτη, την εξαπάτηση και τα αντίποινα. Άλλωστε ο Νόιμαν θεωρούσε ότι το σκάκι δεν είναι αληθινό παιχνίδι. Από τη στιγμή που ήξερες περί τίνος επρόκειτο, μπορούσες να βεβαιωθείς για το αν θα νικούσες (ή θα έχανες, αν άρχιζες από τη λάθος πλευρά).

Ο πρόλογος που κάνουμε, σε κάθε περίπτωση, αποσκοπεί στο εξής γεγονός: να καταστεί σαφές ότι το απωθημένο είναι ένας άλλος τρόπος για να μιλήσεις για έναν εμπειρογνώμονα στρατηγικών χειρισμών, για έναν μπλοφαδόρο, για έναν ψεύτη και απατεώνα. Ειδικότερα, ο Φρόυντ και ο Νόιμαν διέφεραν μόνο σε ένα πράγμα: ο πρώτος ήθελε να μάθει τον τρόπο με τον οποίο εξαπατούμε τους εαυτούς μας, ενώ ο δεύτερος ενδιαφερόταν περισσότερο για τον τρόπο με τον οποίο μπλοφάρουμε και εξαπατούμε ο ένας τον άλλον (προκειμένου να ανακαλύψει κάποια λογική στην απάτη – την οποία θα μπορούσε να προσομοιώσει σε μια μηχανή). Γι’ αυτό άλλωστε ο Νόιμαν έλεγε στην κόρη του Φρόυντ, την Άννα (ψυχαναλύτρια και η ίδια), ότι ο Φρόυντ σταδιακά γινόταν τμήμα μιας πολύ επιτηδευμένης μαθηματικής επιστήμης – με άλλα λόγια, έκανε λόγο περί των προσομοιώσεων των υπολογιστών ως περισσότερο «επακριβών» προεκτάσεων του έργου του Φρόυντ.

Η περίφημη δήλωση του Φρόυντ («The Unconscious» στην SE 14: 177) ότι «ένα ένστικτο ουδέποτε καθίσταται αντικείμενο της συνείδησης – μόνο η ιδέα που αναπαριστά το ένστικτο μπορεί να γίνει», πόσο διαφέρει από τη διατύπωση του σύγχρονου γνωσιοεπιστήμονα που λέει ότι: δεν συνειδητοποιούμε τους υπολογισμούς, τις υλικο-σωματικές επεξεργασίες των συμβόλων, παρά μόνο τις ιδέες που αναπαριστούν αυτά τα σύμβολα: κατά τον ίδιο τρόπο δεν έχουμε συνείδηση της κατάστασης των κυκλωμάτων του υπολογιστή παρά μόνο των λέξεων και των εικόνων που βλέπουμε στην οθόνη του υπολογιστή εξαιτίας αυτού του συστήματος κυκλωμάτων».

Το πρόβλημα της εξαπάτησης είναι πρόβλημα αυτογνωσίας

Πώς θα χαρακτηρίζατε έναν άνθρωπο που ψεύδεται και ο οποίος όμως δεν θεωρεί τον εαυτό του ψεύτη; Μη βιαστείτε να απαντήσετε, διότι τότε μπορεί να παπαγαλίσετε και να βγείτε φυσικά άκυροι. Πάντως η απάντηση δεν είναι προφανής, διότι το ψέμα προϋποθέτει μια ικανότητα να μπορείς να σκέφτεσαι τον εαυτό σου. Αίφνης, αν μια μηχανή ισχυρίζεται ότι είναι η Αλίκη που ταξίδεψε στη χώρα των θαυμάτων, καταλαβαίνετε ότι δεν έχει και πολύ νόημα να την κατηγορήσετε ότι ψεύδεται εφόσον πράγματι οι μηχανές δεν «μιλάνε» στ’ αλήθεια για τον εαυτό τους. Κατά συνέπεια, ένας άνθρωπος που ψεύδεται χωρίς να θεωρεί τον εαυτό του ψεύτη, «σκέφτεται» σαν μηχανή. Ιδού ο ορθός χαρακτηρισμός. Το πρόβλημα με τον παθολογικό ψεύτη, δηλαδή με το άτομο που μπορεί – κατά κάποιο τρόπο – να μη διαθέτει αυτογνωσία, είναι ότι, λέγοντάς του πως ψεύδεται (δηλαδή λέγοντάς του ότι δεν είναι αυτό που ισχυρίζεται), είναι σαν να αρνείσαι την ύπαρξή του. Σκούρα τα πράγματα…

Εν πάση περιπτώσει ο ίδιος ο Φρόυντ θεωρούσε την αυταπάτη ως κεντρικό χαρακτηριστικό της ψυχής. Από την άλλη, ο φον Νόιμαν διαβάζοντας τον Φρόυντ είχε καταλήξει στην ίδια «πίστη» με αυτόν: η κατανόηση της απάτης και της δυσπιστίας ήταν θεμελιώδεις προϋποθέσεις για την κατανόηση όλων των μορφών της ανθρώπινης συμπεριφοράς και του τρόπου λειτουργίας του εγκεφάλου. Απώτατος στόχος του φον Νόιμαν ήταν η κατασκευή μιας μηχανής μέσω της οποίας θα είχε τελειοποιηθεί η τέχνη της μπλόφας και της εξαπάτησης. Τελικά μία είναι η ουσία: τόσο ο Φρόυντ όσο και ο φον Νόιμαν θεωρούσαν την κατανόηση των μηχανισμών της εξαπάτησης θεμελιακή για την αποκάλυψη της φύσης της ψυχής – παρότι ο καθένας προσέγγιζε το ζήτημα από πολύ διαφορετική σκοπιά.

Είμαστε όλοι παθολογικά ψεύτες;

Ο Φρόυντ και ο φον Νόιμαν συναντήθηκαν και αλληλοσυμπληρώθηκαν εξ αντικειμένου. Ο πατέρας της ψυχανάλυσης – σε μια από τις μεγαλύτερες διανοητικές υπερβάσεις που έχει κάνει ποτέ φιλόσοφος-επιστήμονας, στο περίφημο Χειρόγραφο – αποκαλύπτει και αποδομεί βήμα-βήμα τον άνθρωπο που σκέφτεται σαν μηχανή τόσο ως προς τον εαυτό του όσο και ως προς τους άλλους. Αναφέρει ότι, δημιούργησε την ψυχανάλυση αν όχι για να ελέγξει, τουλάχιστον για να εξαλείψει μια έλλειψη αυτογνωσίας. Αλλά τώρα, στο τέλος της ζωής του, βλέποντας μια-μια τις πολλές ανακαλύψεις της ψυχανάλυσης, διαπιστώνει πως οι δυνάμεις που συνέχουν σταθερά την ψυχή είναι τέτοιας φύσης, που ουδέποτε μπορούμε να τις αναγνωρίσουμε εντός μας. Ποτέ δεν είμαστε σε θέση να ανεχτούμε να γνωρίζουμε πόσο πολύ άθλιοι είμαστε όλοι μας• κατά συνέπεια δεν μπορούμε να ξέρουμε ότι αυτές οι δυνάμεις μας εξωθούν στο να αυταπατόμαστε διαρκώς, όποτε παρατηρούμε τους άλλους. Και συμπληρώνει ότι οι μηχανισμοί της ψυχής είναι εκείνοι που βρίσκονται στη ρίζα αυτής της αυταπάτης, όχι οι ανάγκες και οι επιθυμίες που έρχονται σε σύγκρουση με τις αφόρητες οικογενειακές και κοινωνικές πιέσεις – όπως πίστευε κάποτε.

Η ψυχολογία, λέει, υπάρχει εξαιτίας αυτών των μηχανισμών• ανεξάρτητα από το πόσο σκληρά προσπαθούμε να τους διορθώσουμε, να τους παρακάμψουμε ή να τους ξεγελάσουμε με κόλπα, εμείς αναπόφευκτα θα είμαστε τα μεγαλύτερα κορόιδα. Έχουμε προσπαθήσει και η αυταπάτη έχει αναδειχθεί νικητής μέσα από τα μεγαλύτερα και τα πιο πανούργα τεχνάσματα. Και, συνεχίζει ο Φρόυντ, επίσης αυτό που είναι ενοχλητικό είναι η αδυναμία μας να αισθανθούμε εφησυχασμένοι σε σχέση με τους άλλους, η αποδοχή του γεγονότος ότι οποιαδήποτε εξήγηση και αν μας δώσουν οι άλλοι εμείς πρέπει και πάλι να τη διαστρεβλώσουμε μέσα από τους ίδιους μηχανισμούς, τους οποίους ούτε κατ’ ελάχιστο μπορούμε να ελέγξουμε. Διότι αν εμείς διαρκώς ξεγελάμε τους εαυτούς μας ως προς τα ίδια μας τα κίνητρα και τις ίδιες μας τις πράξεις, σίγουρα αυτά τα απατηλά κόλπα εντέλει καταλήγουν προς όφελός μας. Γνωρίζουμε όμως πως το ίδιο κάνουμε με την οικογένειά μας, τους φίλους και τους γνωστούς μας, και ότι κατά συνέπεια και εκείνοι πρέπει να κάνουν το ίδιο.

Και το κρεσέντο σε αυτό το σπουδαίο απόσπασμα από το Χειρόγραφο είναι το εκτενές δια ταύτα του: έτσι λοιπόν ξέρουμε ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο υπάρχει κάποιο όριο ως προς την κατανόηση των σχέσεών μας με τους άλλους, και την ικανότητά μας να βασιζόμαστε στους άλλους, και δεν μπορούμε να πάμε πέρα από αυτό. Η αποδοχή αυτού του γεγονότος δεν είναι διαρθρωμένη σαφώς, αλλά γίνεται αισθητή και κατανοητή κατά ένα έντονο και ενοχλητικό τρόπο. Είναι εκείνο το οποίο, σε τελική ανάλυση, μας καθιστά επιφυλακτικούς, καχύποπτους μεταξύ μας και με κάθε πρόσωπο που ξέρουμε• πρόκειται για μια καχυποψία την οποία μαθαίνουμε να ελέγχουμε είτε αγνοώντας την, οπότε και δεχόμαστε τις εξαπατήσεις των άλλων – καταλογίζοντας έναν υπερβολικά μεγάλο βαθμό δυσπιστίας εκ μέρους τους – ή επιτρέποντας στις καχυποψίες μας να μετατρέπονται σε μια αίσθηση δυσπιστίας που μας κατακλύζει και μπορεί να παραλύει τις ζωές μας. Εκείνους που παραλύουν, τους συναντάμε στις κλινικές μας και τους κολλάμε την ετικέτα παρανοϊκός. Παρηγορούμε τους εαυτούς μας λέγοντας πως η παράνοια είναι δικαιολογημένη μέχρι ενός ορίου, αλλά η δική τους έχει ξεφύγει πέρα από κάθε εύλογο όριο. Αυτό όμως συνιστά μια στρατηγική για τη δική μας επιβίωση.

Έτσι λοιπόν ο Φρόυντ καταλήγει ότι ο νόμος αποτελεί την απάντηση της αυταπάτης στην παράνοια. Πίσω από κάθε νόμο, πίσω από την έννοια του νόμου και της ψυχικής ικανότητάς μας να τον αποδεχόμαστε – μολονότι όλοι μας γνωρίζουμε ότι ούτε έχει ούτε μπορεί να έχει κάποιο αποτέλεσμα (αλλιώς γιατί άραγε χρειαζόμαστε συνεχώς να ξαναδιατυπώνουμε τους νόμους μας;) – βρίσκεται η παράνοια την οποία όλοι μας διαθέτουμε και αποδεχόμαστε εντός μας• κάποιες φορές μας προβληματίζει, μέχρι που την παραβλέπουμε και σπανίως τη δεχόμαστε για αυτό που είναι πραγματικά, παρόλο που είμαστε προετοιμασμένοι να τη διακρίνουμε, όποτε χρειάζεται, στους άλλους. Μπορούμε να έχουμε μια διαύγεια και μια ενόραση όσον αφορά τις καταστάσεις της αυταπάτης που βιώνουν οι φίλοι και οι «πλησίον» μας, την οποία ουδέποτε παραδεχόμαστε για τους εαυτούς μας. Από την άλλη, ούτε θα είμαστε ποτέ τόσο παράλογα τολμηροί, ώστε να επιμένουμε ότι οι άλλοι είναι τυφλοί. Μονάχα νύξεις κάνουμε για ό,τι σκεφτόμαστε και για αυτό που καταλαβαίνουμε σχετικά με εκείνους που βρίσκονται κοντά μας• είμαστε αρκετά σοφοί ώστε να σιωπούμε ως προς τις σημαντικότερες ενοράσεις μας, αν πρόκειται για πραγματικές ενοράσεις.

Αν όμως η ψυχή είναι ικανή για τέτοιου είδους δόλια τεχνάσματα, αναφέρει ο Φρόυντ, θα ήταν σφάλμα να υποθέσουμε ότι οι αυταπάτες μας πρέπει να αυτοπεριοριστούν σε μια αμυδρή αίσθηση δυσπιστίας και παράνοιας, στις πιο παθολογικές εκδοχές τους. Ο νόμος μπορεί εν κατακλείδι να είναι προϊόν παράνοιας, αλλά ουδείς πολίτης και ουδείς νομοθέτης θα περιέγραφαν ποτέ τη θεσμοθετημένη νομοθεσία ως προϊόν κάποιας παρανοϊκής σκέψης. Και ιδού τώρα το μνημειώδες απαύγασμα της σκέψης του Φρόυντ: ο νόμος είναι παράνοια μεταμορφωμένη τόσο, ώστε να μην μπορούμε πλέον να την αναγνωρίσουμε για ό,τι είναι πραγματικά.

Συνεχίζεται.

πηγή:

 

https://iamarevi.wordpress.com/2014/06/12/%CF%84%CE%BF-%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%BD%CE%BF-%CE%B1%CF%83%CF%85%CE%BD%CE%B5%CE%B9%CE%B4%CE%B7%CF%84%CE%BF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF/

Posted in: Uncategorized