ΤΟ ΣΚΟΤΕΙΝΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ [Μέρος Έκτο]

Posted on 30 Ὀκτωβρίου 2016

0


ΤΟ ΣΚΟΤΕΙΝΟ ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ [Μέρος Έκτο]

Από τον Νώντα Κούκα

Το πρόβλημα της ηθικής εξουσίας (ή της εξουσίας της ηθικής)

Αποτελεί ζήτημα πρώτης προτεραιότητας και υψίστης σημασίας να εντοπίσουμε τις αληθινές ψυχολογικές πηγές των ηθικών νόμων που διέπουν τις (φαινομενολογικές) ανθρώπινες υπάρξεις. Με άλλα λόγια, να αναζητηθεί η φύση των κανόνων που δίνουν οι ηθικές εξουσίες και οι οποίοι επιβάλλουν την υπακοή στους υπηκόους τους. Και το κυριότερο: πώς οι εξουσίες δικαιολογούν τους κανόνες τους, αφενός, και τι ήταν εκείνο που εξαρχής τους υποχρεώνει να επιβάλλουν τους κανόνες, αφετέρου. Το σφάλμα στο οποίο έχουν υποπέσει οι περισσότεροι από τους μεγάλους στοχαστές του παρελθόντος ήταν ότι θεωρούσαν πως οι άνθρωποι είναι εξ ορισμού ή «καλοί» ή «κακοί». Κοντολογίς, οι οπτιμιστές θετικιστές θεωρούν ότι η ηθική κληρονομείται και κληροδοτείται, καθώς βρίσκεται στην καρδιά της ψυχολογικής ανάπτυξης του ανθρώπου. Άρα, πρόκειται για ένα κομμάτι συνυφασμένο με την ψυχή και το οποίο συγκρούεται καθημερινά με τις αντίξοες κοινωνικές συνθήκες. Κατά συνέπεια, εάν επιλυθούν αυτές οι συγκρούσεις, τότε αυτομάτως θα αναδυθεί άσπιλη και άμωμη η ανθρώπινη ηθικότητα. Και από την άλλη μεριά, ο αντίθετος ισχυρισμός: ο άνθρωπος λύκος για τον άνθρωπο, επομένως δεν υπάρχει ελπίδα άλλη παρά το άγρυπνο μάτι της τάξης και της κρατικής βίας.

Ανάμεσα στις δύο αυτές τάσεις βρίσκουμε την κριτική (καντιανή) πρόταση για την καθολική ηθική προσταγή, την οποία όμως εννοεί ως τέτοια, αφού κανείς και για τίποτε δεν πρέπει να την παραβεί. Έστω και ένας στον πλανήτη να παρασπονδήσει, τότε καταρρίπτεται η καθολικότητά του, άρα και η ισχύς του.

Απέναντι στη διπλή αυτή στερεοτυπική ταξινόμηση της ηθικής (εξουσίας), γιατί να μην προτάξουμε μια άλλη αντίληψη, όχι για την ηθική έτσι γενικά και αόριστα, αλλά για δύο είδη/μορφές ηθικών εξουσιών. Η πρώτη παραπέμπει κυρίως στους μεγαλομανείς εκείνους ανθρώπους που έχουν καταφέρει οι εικόνες του εαυτού τους να ξεπερνούν κατά πολύ την ίδια τη ζωή. Πουλάνε φύκια για μεταξωτές κορδέλες, με τέτοιον τρόπο όμως, που και οι ίδιοι έχουν πιστέψει πως πρόκειται πράγματι για μεταξωτές κορδέλες, τις οποίες συγχρόνως οι άλλοι τις φθονούν, τις μισούν και θέλουν να τις καταστρέψουν. Τα εγώ τους φθάνουν στο σημείο να φαίνονται σαν παραμορφωμένα καρτούν του εαυτού τους, καθώς είναι σε μόνιμη βάση συνδεδεμένα, ως προεκτάσεις τους, με τις ψεύτικες κορδέλες.

Οι συγκεκριμένες προσωπικότητες μπορούν άνετα να ανάγουν τον εαυτό τους σε ανώτερες ηθικές εξουσίες που αγγίζουν σχεδόν τον …εξωγήινο παράγοντα. Και αυτό συνήθως το καταφέρνουν ως εξής: λένε ψέματα με τέτοια λογική συνέπεια και καταφέρνουν να αποσπούν επαίνους και βραβεία για τα ψέματα και τις απατεωνιές τους, ώστε μέσα στα δικά τους μυαλά διαμορφώνουν μια οπτική του κόσμου, την οποία μόνον εκείνοι μπορούν να μεταλαμπαδεύουν. Τέτοιους ανθρώπους μπορεί να συναντήσει κανείς σε όλο το κοινωνικό πεδίο: πολιτικό, επιστημονικό, καλλιτεχνικό, αλλά και στον στίβο της ζωής του λεγόμενου «απλού» ή ακόμη και «ελευθεριακού»  ανθρώπου. Το εντυπωσιακό στοιχείο που εντοπίζεται σε όλους αυτούς τους ανθρώπους είναι η χαρακτηριστική απουσία ενός αισθήματος ενοχής. Και αυτό επειδή όπως είπαμε έχουν τελειοποιήσει στο έπακρο την τέχνη του ψεύδεσθαι, ώστε η αλήθεια να γίνεται αγνώριστη. Ας δούμε τώρα μέχρι πού μπορεί να φτάσει τούτη η συστροφή κωδίκων: αυτοί οι άνθρωποι πορεύονται με την απόλυτη πεποίθηση πως κάνουν το σωστό. Δεν είναι δηλαδή άνθρωποι που αποσκοπούν στο να εξαπατήσουν τον κόσμο – ακόμη και αν η απάτη αποτελεί ακριβώς το μεγαλύτερο ταλέντο τους. Τουναντίον, πράγματι πιστεύουν πως κατέχουν μια συνολική γνώση και κατανόηση που τους εξαιρεί από την κρίση των κοινών θνητών.

Και ακριβώς η αντίληψη του γεγονότος αυτού είναι που μας κάνει να αναθεωρήσουμε τις πηγές της (παρωχημένης) ηθικής εξουσίας στην ανθρώπινη ψυχή – που θέλει η ηθική να ενσωματώνεται μέσα μας ως κομμάτι συνυφασμένο με τη γενικότερη ψυχολογία μας.

Από την άλλη μεριά, συναντάμε έναν άλλο πόλο μικρο-μεγαλομανούς ηθικής εξουσίας, που απαρτίζεται από τους λεγόμενους «απλούς» ανθρώπους. Τούτοι τελούν ένα ορισμένο χρονικό διάστημα υπό την αιγίδα της αυθεντίας των παραπάνω ηθικών εξουσιαστών. Και μιλάμε για εύθετα και ορισμένα διαστήματα χρονικής διάρκειας, διότι ο σεβασμός και ο θαυμασμός έχουν και αυτά ένα όριο. Τα συνηθισμένα μυαλά θεωρούν προφανές πως μπορούν τάχα να κάνουν ό,τι κάνουν οι ηθικοί τους δάσκαλοι. Φυσικά δεν τους περνάει από τον νου πως όποια σκέψη είχαν ποτέ τους οφειλόταν ακριβώς σε αυτούς τους ηθικούς δασκάλους τους. Όσο ήταν στην αυλή τους, ρουφούσαν τον δικό τους τρόπο σκέψης, την ιδιοφυΐα τους. Έπειτα, θα λησμονήσουν την προέλευση των ιδεών τους• και αμέσως μετά θα ψεύδονταν και θα εξαπατούσαν.

Αλήθεια, υπάρχει άραγε πιο εύστοχη και πιο επιτυχημένη περιγραφή αυτού που ονομάζουμε «λαός» από την παραπάνω; Οι άνθρωποι που γαλουχούνται από τις δύο σημαντικότερες εξουσίες – την πολιτική και την ακαδημαϊκή της αναγνώρισης και της καριέρας – να αυταπατώνται, να ψεύδονται και στη συνέχεια να εξαπατούν αλλήλους. Κάποιοι από αυτούς θα αναγορευτούν σε καινούριους ηθικούς εξουσιαστικούς θώκους, ενώ οι περισσότεροι θα χειροτονηθούν ως οι νέοι υπήκοοί τους – και η μηχανή αυτή θα διαιωνίζεται εσαεί.

Ο ιδεολογικός μηχανισμός που θέτει σε λειτουργία αυτήν τη μηχανή εξαπάτησης και αλλοτρίωσης, είναι βέβαια ο, τοις πάσι γνωστός, θεσμός της καθεστωτικής παιδείας-εκπαίδευσης. Μόνο εάν (κατά ένα μαγικό τρόπο!;) οι ανθρώπινες αυτές υπάρξεις κατανοήσουν αυτή τη μηχανή και την εξουδετερώσουν, υπάρχει ελπίδα να απεγκλωβιστούν από τον φαύλο κύκλο. Και ο μόνος τρόπος είναι να αποκτήσουν καταρχήν ταξική συνείδηση, που (ίσως να τους) οδηγεί στην κοινωνική συνείδηση της χειραφέτησης και της αλληλεγγύης. Τότε και μόνον τότε θα μπορούμε πια να μιλάμε για «κομμουνισμό» και αναρχία, διότι μόνο τότε θα καταλαβαίνουμε ότι οι όροι αυτοί είναι άρρηκτα συνυφασμένοι με την ολιστική/κοσμική συνείδηση.

Οι πολιτισμοί της ταξικής, της κοινωνικής και της κοσμικής συνείδησης

Όμως ας προσγειωθούμε. Από την πρώιμη ατομική/υλική συνειδητότητα, στην οποία βρίσκεται ο σημερινός πολιτισμός (εντός ή εκτός εισαγωγικών), μέχρι τον πολιτισμό της ταξικής συνείδησης η απόσταση είναι πολύ-πολύ μεγάλη. Ακολούθως, από τον πολιτισμό της ταξικής συνείδησης έως τον πολιτισμό της κοινωνικής συνείδησης, και από εκεί μέχρι τον πολιτισμό της κοσμικής συνείδησης, η απόσταση είναι απλώς …κβαντική: διαφεύγει τον υπολογισμό. Άρα, όλα θα αρχίσουν και θα τελειώσουν με μια «αποκάλυψη», μια κβαντική κατάρρευση του συνειδέναι εντός της ανθρώπινης κοινότητας. Όσο ο κόσμος, μέσω της ραγδαίας ανάπτυξης της τεχνολογίας, συρρικνώνεται συνεχώς, τόσο πιο κενός φαίνεται, ενώ ταυτόχρονα ολοένα και πιο πολύ καταρρίπτεται ο μύθος της (παρωχημένης) ηθικής. Τώρα πια γνωρίζουμε πως η ηθική εξουσία είναι στη ουσία της α-ήθης. Και είναι α-ήθης επειδή ακριβώς οι πηγές εκείνων των κανόνων που αφομοιώνουμε στην παιδική μας ηλικία είναι απαλλαγμένες από κάθε ηθικό περιεχόμενο αυτό καθεαυτό. Και ακόμη, αυτοί που διεκδικούν την ηθική εξουσία, τόσο οι πρωτεργάτες όσο και ο συνεργάτης «λαός», διαθέτουν μια ψυχολογία εντελώς διαφορετική από αυτούς (τους ελάχιστα λίγους) που βρίσκονται στην απέναντι όχθη της καλώς νοούμενης αντίστασης. Αλλά και όσοι πράγματι αντιστέκονται, ακόμη και αυτοί, είτε από φόβο είτε από άγνοια, ή έστω και από πειθαναγκασμό, αποτρέπονται από το να εξετάσουν ποιο ακριβώς είναι εκείνο το στοιχείο που διαθέτουν οι ηθικοί τους δάσκαλοι, το οποίο είναι τόσο διαφορετικό. Γιατί είμαστε σχεδόν όλοι πεπεισμένοι, η ίδια η ψυχολογία μας μάς υποχρεώνει να πιστεύουμε πως έχουμε ανάγκη από κάποιο είδος ηθικής εξουσίας, αφού δίχως αυτή μπορούμε μόνο να φανταστούμε το χάος που θα προέκυπτε.

Και μιλώντας για χάος, μπορούμε άραγε να φανταστούμε πώς θα είναι ο κόσμος όταν θα εντοπιστούν οι αληθινές ψυχολογικές πηγές των ηθικών νόμων του πολιτισμού; Αυτό είναι αναπόφευκτο να συμβεί, καθώς όχι μόνο θα προχωρεί η γνώση, αλλά συγχρόνως θα εξελίσσεται παράλληλα και η ίδια η ατομική/υλική συνείδηση του ανθρώπου. Κοντολογίς, αποκομίζοντας περισσότερη γνώση για τους εαυτούς τους, οι άνθρωποι θα κατακλυστούν όχι από ενοχή, όπως αφελώς πίστευε ο Φρόυντ στο γνωστό του έργο, αλλά από ένα πελώριο ηθικό κενό. Ένα αφόρητο κενό, που πιθανόν να προκαλέσει μια έκλυση καταστροφικών δυνάμεων, πρωτοφανών για την έως τώρα γνωστή ιστορία της ανθρωπότητας. Αυτό ακριβώς όμως πρεσβεύει και ο Φρόυντ στο μεταθανάτιο έργο του, όταν λέει πως για να βρούμε τις πηγές της ηθικής μας, πρέπει να κινηθούμε πέρα από τις νευρώσεις. Πρέπει τώρα να αντιμετωπίσουμε τις πηγές της ηθικότητάς μας στην ψυχωτική συμπεριφορά. Και το κατάλοιπο αυτής της συμπεριφοράς στην καθημερινή μας ζωή το βρίσκουμε στην αυταπάτη μας.

Οδεύοντας λοιπόν προς το «πεπρωμένο» της η ανθρωπότητα, είναι σχεδόν σίγουρο πως οι ανακατατάξεις θα είναι τόσο βαθιές στο «σώμα» της ιστορίας, και οι αμφισβητήσεις τόσο σφοδρές, που οπωσδήποτε θα επιφέρουν τον όλεθρο τόσο στους οικογενειακούς όσο και στους πολιτικούς θεσμούς, όπως τους γνωρίζουμε σήμερα – με ό,τι αυτό συνεπάγεται στην κοινωνική ιστορία του ανθρώπου. Ο Καντ, ως μεγάλος διαισθητικός και κριτικός φιλόσοφος, ίσως προείδε το γεγονός αυτό, γι’ αυτό και θέλησε να καταστήσει την ηθική έξω, πέρα και πάνω από τις νευρωτικές και ψυχωτικές (σχετικιστικές) εσωτερικές ηθικές νόρμες. Πράγματι, θα χρειαστούμε στο εγγύς μέλλον μια καντιανή ηθική εκθετικά υψωμένη.

 

πηγή:

 

https://iamarevi.wordpress.com/2014/07/09/%CF%84%CE%BF-%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%BD%CE%BF-%CE%B1%CF%83%CF%85%CE%BD%CE%B5%CE%B9%CE%B4%CE%B7%CF%84%CE%BF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF-6/

Posted in: Uncategorized