ο «πολιτικός» Ludwig van Beethoven

Posted on 9 Νοεμβρίου 2016

0


ο «πολιτικός» Ludwig van Beethoven

άγαλμα του Μπετόβεν σε πάρκο της Βιέννης

Η μουσική, όπως και κάθε μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης, μπορεί να έχει πολιτικές εκφάνσεις, είτε από συνειδητή πρόθεση του δημιουργού είτε υποσυνείδητα. Ακόμη και η πιο αποπολιτικοποιημένη καλλιτεχνική δημιουργία μπορεί να υποδηλώνει – εμμέσως – μια πολιτική θέση, ακόμη κι αν αυτή δεν διαθέτει πολιτικό περιεχόμενο. Και αυτό γιατί πάντα μπορούμε να εντοπίζουμε πολιτικές αποχρώσεις, σε κάθε δημιούργημα του ανθρώπου, αφού αυτός, σύμφωνα και με τον Αριστοτέλη, είναι «από τη φύση του ον πολιτικό». Η περίπτωση του Ludwig van Beethoven και της μουσικής του δημιουργίας, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, μιας και οι μελωδικές του συνθέσεις χρησιμοποιήθηκαν από τους θιασώτες του ναζισμού, ως ιδεολογικά ταυτόσημες με αυτούς, χωρίς όμως η πρόθεση του συνθέτη ούτε και το περιεχόμενο των έργων του να έχουν την οποιαδήποτε σχέση μ’ αυτούς (σε αντίθεση, για παράδειγμα, με τον Richard Wagner, του οποίου το καλλιτεχνικό έργο είχε σαφές ιδεολογικό περιεχόμενο). Η μουσική του Beethoven ενσωμάτωνε κύρια στοιχεία του ρομαντισμού, όπως η πρόκληση ενός ισχυρού συγκινησιακού αισθήματος και γενικά η κυριαρχία του συναισθήματος έναντι της λογικής. Ο περίφημος συνθέτης, σε αντίθεση με την πλειονότητα των ομότεχνών του, δεν ανήκε στην αυλή κάποιου ηγεμόνα ούτε και εργάστηκε για την εκκλησία, αλλά ακολούθησε μιαν ανεξάρτητη πορεία. Διατηρώντας την άμεση επαφή με το λαϊκό στοιχείο, κατόρθωσε έτσι να περάσει τις καινοτόμες ιδέες του, αποφεύγοντας την αυτολογοκρισία. Στο ογκώδες έργο του, πολλοί είναι οι μελετητές που υπερτονίζουν το πολιτικό περιεχόμενο, φανερώνοντας στοιχεία που παραπέμπουν στο πνεύμα του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Παρότι ο ίδιος ο συνθέτης δεν δημοσίευσε ποτέ κάποιο μανιφέστο που να απηχεί τις πολιτικές του ιδέες, αλλά περιορίστηκε στο να εκφραστεί μέσω των μουσικών του συνθέσεων. Είναι παγκοίνως γνωστό ότι ο Beethoven είχε ως αρχική πρόθεση να αφιερώσει την 3η Συμφωνία του στον Ναπολέοντα Βοναπάρτη, αλλά τελικά, μετά την αυτοκρατορική στέψη του, άλλαξε γνώμη, στέλνοντας με τον τρόπο αυτό το δικό του μήνυμα. Ακόμη ένα παράδειγμα, ίσως πιο δηλωτικό του πολιτικού στίγματος στο έργο του Ludwig van Beethoven αποτελεί η 9η Συμφωνία, ίσως η πιο διάσημη μουσική σύνθεση που έγραψε ο Γερμανός συνθέτης. Εκεί, όπου και με βάση τους στίχους από την Ωδή στη Χαρά, του Friedrich von Schiller, προτρέπει τους λαούς να ενωθούν και να πάρουν τη μοίρα στα χέρια τους. Η 9η Συμφωνία ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών, λόγω του ανατρεπτικού μηνύματος που αντηχούσε, αλλά ταυτόχρονα εδραίωσε στους αιώνες και την ταυτότητα του πολιτικοποιημένου δημιουργού για τον ίδιο τον Beethoven. Στην εποχή μας, υπηρετώντας την ιδέα της ειρηνικής υπερεθνικής ένωσης και της ομαλής συμβίωσης κάτω από κοινές πολιτισμικές αρχές, υιοθετήθηκε αρχικά ως ύμνος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και εν συνεχεία οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι την κατέστησαν επίσημο ύμνο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αν ο συνθέτης ζούσε την περίοδο της ανόδου και της εδραίωσης του ναζιστικού ολοκληρωτισμού, δεν θα μπορούσε να κατανοήσει την χρήση της μουσικής του καθώς και του ονόματός του στις υπηρεσίες της ναζιστικής προπαγάνδας, μιας και ο ίδιος υπήρξε οπαδός του κινήματος του Διαφωτισμού και υπηρέτης των αξιών του. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Beethoven – όπως και ο Wagner – αποτέλεσαν χαρακτηριστικές περιπτώσεις οικοδόμησης μιας ψευδούς ταυτότητας, ωσάν να ήταν οπαδοί του εθνικοσοσιαλισμού και του φασιστικού ιδεώδους. Πέρα από τη χρήση της μουσικής του, σε ομιλίες και συγκεντρώσεις του ναζιστικού κόμματος, είχε γίνει και προσπάθεια, από τον υπουργό Προπαγάνδας Joseph Goebbels, για να εμφανιστεί ο Χίτλερ σε άμεσο παραλληλισμό με τον ήρωα του Fidelio, αλλά και γενικότερα να γίνει μια προσπάθεια ταύτισης του διάσημου συνθέτη με τη ναζιστική ιδεολογία. Ο ρους της ιστορίας διέσωσε τη φήμη του Ludwig van Beethoven, δείχνοντάς μας ότι τα δημιουργήματα καλλιτεχνών αυτού του διαμετρήματος, διατηρούν τη δυνατότητα να υπερβαίνουν τις πρόσκαιρες ιστορικές αντιξοότητες. Σε κάθε περίπτωση, η σχέση πολιτικής και μουσικής (όπως και με κάθε άλλη καλλιτεχνική έκφραση) παραμένει βαθιά, πολυδιάστατη και διαχρονική, και θα συνεχίζεται στο διηνεκές, όσο η ανθρωπότητα συνεχίζει την μακρά πορεία της.

*Κάθε φίλος της μουσικής του Ludwig van Beethoven θα ήταν φρόνιμο να ακούσει την εκτέλεση της 9ης Συμφωνίας από τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου. Στη διαδικτυακή πλατφόρμα του Youtube μάλιστα, υπάρχει σε μια ιστορικής σημασίας ηχογράφηση του 1942 – στην κορύφωση της δράσης του ναζιστικού καθεστώτος – υπό τη διεύθυνση του Wilhelm Furtwängler [για τον Γερμανό μαέστρο έχει γίνει αναφορά σε παλιότερη δημοσίευση στο blog].

πηγή:

https://invisiblelighthouse.wordpress.com/2016/11/07/%CE%BF-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82-ludwig-van-beethoven/

Posted in: Uncategorized