making democracy breathe again

Posted on 2 Δεκεμβρίου 2016

0


making democracy breathe again

Οι παραδοσιακοί τρόποι πολιτικής εκπροσώπησης και γραφειοκρατικής διοίκησης ήταν εδώ και πολλά χρόνια (ίσως και αιώνες) σχεδιασμένοι για να ασκούν έναν αυστηρό έλεγχο. Στο πέρασμα των χρόνων έχουν παγιώσει μια ορθολογικά αναπτυγμένη κοσμοθεωρία και κουλτούρα που τείνει να επιβραβεύει τους σταθερούς κανόνες και τις νόρμες. Όμως στη σύγχρονη Κοινωνία της Πληροφορίας, με τα παντοδύναμα δίκτυα και τις ηλεκτρονικές συσκευές, παρουσιάζεται μια τάση μετασχηματισμού όλων αυτών. Δημιουργείται χώρος για νέες μορφές διακυβέρνησης, με πλείστες εκφάνσεις που βασίζονται σε δικτύωση με την αλληλεπίδραση των πολιτών και την λειτουργία των υπηρεσιών. Ένας πρωτοφανής μεγάλος αριθμός πολιτών συμμετέχει πλέον στην πολιτική επιχειρηματολογία μέσα από τις νέες δυνατότητες ενημέρωσης και συζήτησης που προσφέρει το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι πολίτες αυτοί, αρκούντως ενημερωμένοι και κοινωνικά δραστήριοι, δεν θα ικανοποιηθούν παρά μόνον αν αποκτήσουν δύναμη πολιτικής απόφασης. Από το 1980 κι έπειτα έχουν διοργανωθεί περισσότερα από 100 δημοψηφίσματα στα ευρωπαϊκά κράτη – μέλη της Ε.Ε. και το ¼ από αυτά αφορούσε ουσιώδη ερωτήματα προς τους πολίτες συνυφασμένα με τη συμμετοχή της χώρας τους στην ευρωπαϊκή υπερεθνική οντότητα ή και θέματα που σχετίζονταν με τις ευρωπαϊκές Συνθήκες και την μελλοντική πορεία της Ένωσης. Τα δημοψηφίσματα τείνουν να παρουσιάζονται στερεοτυπικά ως «προβληματικά» για την δημοκρατία, όχι επειδή οι πολίτες δεν ενημερώνονται σωστά ή δεν μπορούν να διαβουλευτούν, αλλά γιατί φαίνεται να ενοχλούν την άσκηση μιας πολιτικής που ανήκει αποκλειστικά στις πολιτικές/οικονομικές/κοινωνικές ελίτ με κάποιες παρεμβολές από «άβολες» εκλογικές διαδικασίες. Έτσι, παρουσιάζεται το δυσεξήγητο φαινόμενο να θεωρούνται ικανοί οι ψηφοφόροι να επιλέξουν μεταξύ των κομμάτων και των υποψηφίων, αλλά ταυτοχρόνως να κρίνονται ανίκανοι να αποφασίσουν για συγκεκριμένα πολιτικά ζητήματα. Η ουσιαστική δημοκρατία όμως δεν αφορά μόνον τη διαβούλευση, αφορά και τη λήψη αποφάσεων. Όταν προσκαλούμε τον πολίτη να συμμετέχει στην πολιτική διαδικασία δεν προκαλεί έκπληξη το ότι δεν θα μείνει ικανοποιημένος μετά παραδίδοντας απλά την δύναμη πολιτικής απόφασης στις ελίτ, όταν αυτός συμβάλλει στην επεξεργασία και τον σχεδιασμό ενός συνταγματικού ζητήματος απαιτεί να είναι σε θέση να ορίσει αυτό το θέμα. Υπάρχουν πλείστες περιπτώσεις εφαρμογής της συμμετοχικής δημοκρατίας τις 3 τελευταίες δεκαετίες, π.χ. σε Ιρλανδία, Ισλανδία και Καναδά, (τα τελευταία χρόνια έχουν εμφανιστεί εγχειρήματα συνταγματικού συμμετοχικού σχεδιασμού σε περισσότερες από 10 χώρες) με θετικά αποτελέσματα που επηρεάζουν τις σύγχρονες πολιτικοοικονομικές ισορροπίες, αναδεικνύοντας τον ρόλο του πολίτη και καθιστώντας τον κοινωνικά και πολιτικά ενεργό. Το σύστημα διακυβέρνησης είναι πλέον προφανές πως απαιτεί μια γενναία αναθεώρηση, καθώς το δημοκρατικό πολίτευμα αδυνατεί να καλύψει τις πολυσύνθετες ανάγκες και τις διαρκώς μεταβαλλόμενες ιδιομορφίες της εποχής μας. Συμβούλια Διαβούλευσης, Εθνικός Συμμετοχικός Προϋπολογισμός, Δημοσκοπικός Δήμος, είναι μερικά παραδείγματα σύγχρονων μεθόδων διακυβέρνησης που μετά από την πολυετή εφαρμογή τους σε διάφορες χώρες, εντός και εκτός της ευρωπαϊκής κοινότητας, έχουν πλέον ωριμάσει για μια όλο και πιο διευρυμένη πραγμάτωσή τους στην οργάνωση της πολιτικής ζωής των κοινωνιών που ζούμε. Δεν θα έπρεπε να νοιαζόμαστε μόνο για το τι ειπώθηκε και τι εξαγγέλθηκε κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, αλλά πολύ περισσότερο είναι καθήκον μας ως πολίτες να εντοπίζουμε την πρόοδο της δικής μας κυβέρνησης. Ακολουθούν πληροφοριακά στοιχεία και παραδείγματα εφαρμοσμένης διαβουλευτικής δημοκρατίας, τα αποτελέσματα των οποίων θα ήταν θεμιτό να αξιολογηθούν και να αποτελέσουν αφετηρία γόνιμου διαλόγου με στόχο τη βελτίωση της λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος.
Δημοκρατία: Πολιτικό σύστημα που στηρίζεται στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας και που λειτουργεί με βάση τη βούληση της πλειοψηφίας των πολιτών. {Λεξικό της Νέας Ελληνικής}
Democracy: A system of government by the whole population or all the eligible members of a state, typically through elected representatives. Origin: Late 16th century: from French démocratie, via late Latin from Greek dēmokratia, from dēmos the people + -kratia power, rule. {Oxford English Dictionary}
Αρχικά, θα ήταν ωφέλιμο να εστιάσουμε στην έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας η οποία αναδεικνύει την σύγχρονη πραγματικότητα με τις τεχνολογικές πλατφόρμες και τα διαδικτυακά εργαλεία που διευκολύνουν τη διάδραση μεταξύ πολιτικών προσώπων και πολιτών, ενώ όμως η απήχηση της εφαρμογής τους, κατά κύριο λόγο, συνεχίζει να εξαρτάται από την κυρίαρχη πολιτική βούληση. Συνεχίζοντας στο ίδιο μοτίβο, συναντάμε τις τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις του Jim Rough (ιδρυτή του Center for Wise Democracy) ως προς την πραγματική εμπλοκή του κοινού: διάλογος, διαβούλευση και βάση δημιουργίας επιλογών, όπου η πραγματική συμμετοχή του κοινού υφίσταται πέρα από την ενημέρωση του κοινού, στις συναντήσεις με αρμόδιους για λήψη αποφάσεων, σε μια συζήτηση διαδικτυακή ή μια δημοσκόπηση. Βρίσκεται εκεί όπου οι πολίτες συναντώνται πρόσωπο με πρόσωπο, συνομιλούν με φρόνηση για τα θέματα που τους απασχολούν και οι συζητήσεις τους γίνονται οδηγός για τις συλλογικές αποφάσεις της κοινωνίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί και η συλλογιστική του Jan Rotmans που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Ρότερνταμ, ο οποίος και αναδεικνύει τις συνεργατικές διαστάσεις σύγχρονων κοινωνικών εγχειρημάτων που καλούνται να καλύψουν έναν νέο ζωτικό χώρο στη περίπτωση του μετα-καπιταλιστικού παραδείγματος.
Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα εφαρμοσμένης διαβουλευτικής δημοκρατίας αποτελεί η Ισλανδία, όπου και για πρώτη φορά στη Συνταγματική ιστορία του κόσμου οι πολίτες ενός κράτους έγραψαν οι ίδιοι το Σύνταγμά τους. Η Alda, μια πρωτοβουλία ενεργών πολιτών που γεννήθηκε στη βορειότερη πρωτεύουσα του κόσμου, ως πρωτογενής δεξαμενή σκέψης και πράξης, μέσα από ανοιχτές προς κάθε πολίτη συνελεύσεις, συνέταξε και κατέθεσε 12 καινοτόμες προτάσεις το 2011, στο πλαίσιο της δημόσιας διαβούλευσης και διαμόρφωσης του νέου Συνταγματικού Χάρτη της χώρας από τους ίδιους τους πολίτες. Οι 12 καινοτόμες προτάσεις συνέβαλαν στην αναζωογόνηση θεσμών όπως η προεδρία της δημοκρατίας, το εκλογικό σύστημα, το δικαστικό σύστημα, ενώ ρύθμιζαν ζητήματα σχετικά με τις συνελεύσεις των πολιτών, τη λειτουργία των ιδιωτικών εταιρειών, τα δημοψηφίσματα, την άμεση δημοκρατία και πολλά άλλα ζητήματα. Το σχέδιο του Συντάγματος παραδόθηκε στο Κοινοβούλιο και τέθηκε σε δημοψήφισμα. Μπορείτε να διαβάσετε το πλήρες κείμενο στην ιστοσελίδα που δημιουργήθηκε για την προετοιμασία του δημοψηφίσματος. Πριν φύγουμε από το παράδειγμα των Ισλανδών, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να ακούσουμε τα λόγια της Hélène Landemore, Αναπληρώτριας Καθηγήτριας του Πανεπιστημίου του Yale, η οποία ειδικεύεται στο επιστημονικό πεδίο της συλλογικής νοημοσύνης (collective intelligence) στα πλαίσια της λειτουργίας των δημοκρατικών θεσμών. Σε αυτό το βίντεο αναλύει με απλό τρόπο το ζήτημα της διαφάνειας όπως αντιμετωπίστηκε από το Ισλανδικό πείραμα συγγραφής του Συνταγματικού Χάρτη από τους ίδιους τους πολίτες.
Περνώντας στη Βόρεια Αμερική, στο Μεξικό, το 2012 η συνταγματική αναθεώρηση αναγνώρισε το ανθρώπινο δικαίωμα στο νερό, δίνοντας εντολή για τον σχεδιασμό ενός νέου νομοθετικού πλαισίου για το νερό, που θα εγγυάται δίκαιη και βιώσιμη πρόσβαση και χρήση. Σύμφωνα με τις νέες Συνταγματικές διατάξεις, ο νόμος θα πρέπει να σχεδιαστεί με τη συμμετοχή των πολιτών (καινοφανής πρόβλεψη στο Μεξικανικό Σύνταγμα) από κοινού με την διοίκηση σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο. Την ίδια χρονική περίοδο, κοινωνικές οργανώσεις και ερευνητές κινητοποίησαν διαδικασίες ευρείας συμμετοχής με σκοπό την συμβολή στη συγγραφή της νομοθεσίας για το νερό, και για την οικοδόμηση των προϋποθέσεων που απαιτούνται για την αποδοχή και εφαρμογή του. Επίσης, παράδειγμα διαβουλευτικής δημοκρατίας μας προσφέρει και η πολύπαθη Λατινική Αμερική, καθώς στις προεδρικές εκλογές του 2013 στη Χιλή το κίνημα «Marca Tu Voto» ωθούσε τους πολίτες να σημειώσουν το ψηφοδέλτιο της επιλογής τους με τα αρχικά «AC» (Asamblea Constituyente, Συντακτική Συνέλευση) μεταμορφώνοντας με αυτό τον ευρηματικό τρόπο την εκλογική διαδικασία σε άτυπο δημοψήφισμα και εκφράζοντας την λαϊκή βούληση για μια ριζική αλλαγή στο Σύνταγμα της χώρας. Το Σύνταγμα της Χιλής γράφτηκε το 1980 από τους συμβούλους της στρατιωτικής δικτατορίας του Augusto Pinochet με κύριο στόχο τη δημιουργία δημοκρατικού αδιεξόδου. Το λαϊκό κίνημα που αναπτύχθηκε άσκησε αποφασιστική επιρροή στο εκλογικό αποτέλεσμα, ωθώντας προς τον προεδρικό θώκο την κεντροαριστερή Michelle Bachelet, ένθερμη οπαδό της Συντακτικής Συνέλευσης. Τους τελευταίους μήνες η Bachelet μεριμνά για την ριζική αναμόρφωση του δικτατορικού Συντάγματος του 1980, προωθώντας πολλά από τα μεταρρυθμιστικά αιτήματα των πολιτών. Παλαιότερο άρθροαναλύει μια αντίστοιχη μεταρρυθμιστική προσπάθεια της Τουρκίας και καταλήγει στη σημασία ύπαρξης μίας σαφούς και εξειδικευμένης διαδικασίας που θα ανταποκρίνεται αποτελεσματικά στις σύγχρονες απαιτήσεις για συμπερίληψη και αντιπροσωπευτικότητα, πάντοτε στα πλαίσια του δημοκρατικού πολιτεύματος.
Ελιτισμός: Άποψη που υπερεκτιμά την αξία της ελίτ ενός κοινωνικού συνόλου, έναντι της απαξίας των άλλων μελών του (του πλήθους, του λαού). {Λεξικό της Νέας Ελληνικής}
Elitism: The belief that a society or system should be led by an elite. {Oxford English Dictionary}
Στη γηραιά Αλβιώνα, το Institute of Public Affairs του London School of Economics διοργάνωσε μέσω διαδικτυακού φόρουμ ένα πιλοτικό πρόγραμμα επεξεργασίας και συγγραφής του Συντάγματος από τους πολίτες. Η συγκέντρωση των διαφόρων ιδεών και άρθρων ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2015 και ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του ίδιου έτους με την σύνθεση του πλήθους των δεδομένων από μια Συντακτική Συνέλευση, απαρτιζόμενη από μέλη της κοινότητας αλλά και από ειδικούς πολιτειολόγους. Για όποιον ενδιαφέρεται περισσότερο, το πλήρες κείμενο είναι διαθέσιμο στην ιστοσελίδα του εγχειρήματος. Επίσης, η Εταιρεία Εκλογικής Μεταρρύθμισης (Electoral Reform Society), η πιο παλιά ομάδα πολιτικής πίεσης σε εκλογικά ζητήματα, με έτος ίδρυσης το 1884 (μέλος της υπήρξε και ο συγγραφέας και μαθηματικός Lewis Carroll), με τη συνέργεια ακαδημαϊκών από 4 Βρετανικά Πανεπιστήμια σχεδίασαν και διεξήγαγαν τον Νοέμβριο του 2015 ένα σημαντικό πιλοτικό εγχείρημα επιθυμώντας να αξιοποιήσουν τις διαδικασίες διαβούλευσης και συμμετοχής των πολιτών σε κεφαλαιώδη συνταγματικά ζητήματα. Οι εν λόγω επιστήμονες, με σημαντική εμπειρία στην οργάνωση Συνελεύσεων Πολιτών (Citizen Assembly) επέλεξαν μια πόλη στον Βορρά (Sheffield) και μια στον Νότο (Southampton) του Ηνωμένου Βασιλείου όπου ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα Βρετανών πολιτών διαβουλεύτηκε, με δημοκρατικές διαδικασίες, πάνω στο θέμα της αποκέντρωσης της πολιτικής δύναμης. Τα συμπεράσματα ήταν εξόχως ενθαρρυντικά: οι πολίτες παρουσιάζονταν έτοιμοι, πρόθυμοι και ικανοί να συμμετάσχουν σε αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες (θυμίζοντας την πραγματικότητα της αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας), ενώ αντιπρόσωποι από 7 κόμματα του Ηνωμένου Βασιλείου χαιρέτησαν με ενθουσιασμό το όλο εγχείρημα. Η επιστημονική επιτροπή από την Εταιρεία Εκλογικής Μεταρρύθμισης δηλώνει πως, μετά και τα δύο τελευταία δημοψηφίσματα (Σκωτίας και Brexit), είναι πλέον σαφές πως οι πολίτες πρέπει οι ίδιοι να αποφασίσουν πώς οργανώνεται και ρυθμίζεται η εξουσία και θεωρούν πως έχει έρθει η ώρα για μια Συντακτική Συνέλευση των πολιτών από το σύνολο της επικράτειας του Ηνωμένου Βασιλείου.
Περνώντας στις Κάτω Χώρες και στο Βέλγιο, θα συναντήσουμε την κίνηση πολιτών G1000 που αναδύθηκε ως κατακραυγή και απάντηση των πολιτών στην κρίση του κοινοβουλευτικού συστήματος διακυβέρνησης το 2010-11, όταν η χώρα βρέθηκε χωρίς κυβέρνηση για σχεδόν 20 μήνες. Η συνειδητοποίηση της πολιτειακής αναποτελεσματικότητας καθώς και της ανεπάρκειας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας ώθησε μια ομάδα εθελοντών, υποστηρικτών των θεμελιωδών αξιών του δημοκρατικού πολιτεύματος, να αναπτύξουν ένα ρηξικέλευθο project διαβουλευτικής δημοκρατίας. Επρόκειτο για μια bottom-up πρωτοβουλία που αξιοποίησε χρηματικούς πόρους αποκλειστικά μέσω Crowdsourcing με πολύ ενδιαφέροντα αποτελέσματα, τα οποία ακόμη αξιολογούνται. Στην Ιβηρική χερσόνησο, η Πορτογαλική κυβέρνηση ανακοίνωσε πριν λίγες μέρες κάτι που αν καταφέρει να το εφαρμόσει θα καταστεί -σχεδόν- επαναστατικό: τον πρώτο εθνικό συμμετοχικό σχεδιασμό προϋπολογισμού, πολιτική ιδέα που δεν έχει εφαρμοστεί μέχρι και σήμερα, σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός τα τελευταία χρόνια εφαρμόζεται σε αρκετές πόλεις του κόσμου (πρώτη φορά εφαρμόστηκε στο Porto Alegre το 1992), καμία χώρα δεν έχει δοκιμάσει όμως κάτι τέτοιο σε εθνική κλίμακα. Για να εξασφαλίσει την εύκολη πρόσβαση στις δημοκρατικές πολιτικές διαδικασίες σε όσο το δυνατόν περισσότερους πολίτες, η Πορτογαλία εξετάζει ακόμα μια καινοτομία: να έχουν τη δυνατότητα οι πολίτες να ασκούν το εκλογικό τους δικαίωμα, καθώς και σε κάθε άλλη περίπτωση ψηφοφορίας, μέσω ΑΤΜ.
Τέλος θα γίνει αναφορά στη Γαλλία, την κοιτίδα της δημοκρατίας στη σύγχρονη ευρωπαϊκή πραγματικότητα, εστιάζοντας στα Εκλογικά Εργαστήρια Πολιτών (Ateliers Constituants) που εδώ και καιρό πολλαπλασιάζονται σαν «ευγενής ιός» («gentil virus») – όπως βαπτίστηκε αυτό το κίνημα πολιτών – και που προετοιμάζουν με εμπνευσμένο και μεθοδικό τρόπο τη συγγραφή ενός νέου Γαλλικού Συνταγματικού Χάρτη ο οποίος θα θέτει σε πρώτη προτεραιότητα τις σύγχρονες ανάγκες του πολίτη, προστατεύοντας τις θεμελιώδεις αξίες της δημοκρατίας. Οι «ευγενείς ιοί» δημιούργησαν ένα σύντομο βίντεο για να μεταδώσουν με κινούμενες εικόνες για ποιο λόγο είναι σημαντικό το Σύνταγμα να αποτελεί έργο και απότοκο σκέψης και δράσης των πολιτών. Μια ακόμη κίνηση Γάλλων πολιτών φέρει το όνομα «On Vaut Mieux Que Ca» («Επιθυμούμε Κάτι Καλύτερο»), και από την ιστοσελίδα της πληροφορούμαστε τις βασικές συντεταγμένες της: εθελοντική ομάδα νέων και δημιουργικών πολιτών που διάκεινται θετικά έναντι των πρόσφατων κινητοποιήσεων στη Γαλλία με αφορμή την νέα εργατική νομοθεσία, η οποία εισάγει επιβαρυντικές διατάξεις που θέτουν πρόσθετους φραγμούς, ιδιαίτερα στο πεδίο της απασχόλησης των νέων ανθρώπων. Η κίνηση πολιτών «On Vaut Mieux Que Ca» θέτει ως βασικό της στόχο την κοινωνική νομιμοποίηση της φωνής όσων επιζητούν να ακουστούν από την πολιτική ηγεσία, και αυτοπροσδιορίζονται ως ένα απλό μέσο συλλογής και διάδοσης αυθεντικού πολιτικού λόγου.
Κοινωνία των Πολιτών: όλες οι μορφές κοινωνικής δράσης οι οποίες πραγματοποιούνται από άτομα ή ομάδες που δεν συνδέονται με το κράτος ούτε διοικούνται από αυτό. {Τα μέλη της Κοινωνίας των Πολιτών εξυπηρετούν το γενικό συμφέρον με δημοκρατικές διαδικασίες και διαδραματίζουν τον ρόλο του μεσολαβητή ανάμεσα στις δημόσιες αρχές και τους πολίτες. Το άρθρο 15 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναγνωρίζει τον ρόλο της κοινωνίας των πολιτών για τη χρηστή διακυβέρνηση της Ε.Ε.}.
Όσον αφορά στα καθ’ ημάς, παρατηρείται ένα αξιοπρόσεχτο κενό στο πεδίο της εφαρμοσμένης διαβουλευτικής δημοκρατίας, με συνοδό το αίσθημα απομάκρυνσης  του πολίτη από τον χώρο των πολιτικών διαδικασιών καθώς και μιας ουσιαστικής αδρανοποίησης της Κοινωνίας των Πολιτών. Η πολιτική συμμετοχή συνεχίζει να ταυτίζεται στο συλλογικό μας φαντασιακό με την παράλληλη συνοδοιπορία με μια ευκαιριακή κομματική συνθηματολογία, γεγονός που ευτελίζει την ίδια την ουσία του Δημοκρατικού πολιτεύματος. Θα ήταν θεμιτό να ρίχναμε μια ματιά, και με αφορμή τη συνεχιζόμενη συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος και την αλλαγή του εκλογικού νόμου, στην έρευνα κοινής γνώμης της diaNEOsis όπου και χαρτογραφείται η στάση της ελληνικής κοινωνίας και η θέση των Ελλήνων πολιτών για θέματα εμπιστοσύνης στους θεσμούς, για τη συμμετοχή στη δημοκρατική διαδικασία και για θέματα που αφορούν τον Συνταγματικό χάρτη της χώρας. Και αν δεχτούμε πως η παρούσα κυβέρνηση είναι «κάθε λέξη από το Σύνταγμα αυτής της χώρας», κοιτώντας την σύνθεση της νέας κυβέρνησης ας ανατρέξουμε και πάλι στο Σύνταγμα και ειδικότερα στα άρθρα 82 και 83 και ας αναρωτηθούμε πού ακριβώς βρίσκεται ο λόγος των πολιτών ως προς τη συγκρότηση της εκτελεστικής εξουσίας;
Posted in: Uncategorized