Η διαλεκτική αντίθεση στη σκέψη του Φρόυντ

Posted on 15 Δεκεμβρίου 2016

0


Η διαλεκτική αντίθεση στη σκέψη του Φρόυντ

Από τον Δημήτρη Φασόλη

Η σκέψη του Φρόιντ, παρόλο που για τους επικριτές του είναι κλασική ορθολογική έως θετικιστική, δηλαδή ερμηνεύει τον ανθρώπινο ψυχισμό με όρους μηχανιστικούς και ντετερμινιστικούς, κατά τη γνώμη μου έχει ριζοσπαστικές μεθόδους ανάλυσης-ερμηνείας και ιδέες. Μια από αυτές είναι η διαλεκτική σχέση αντίθεσης στην ψυχική λειτουργία. Καταρχάς, η αντίθεση συνειδητού/ασυνείδητου συνιστά ένα τέτοιο αντιθετικό σχήμα, μια σχέση που συγκροτεί τη δομή της ανθρώπινης συμπεριφοράς, των ορμών, των κινήτρων και των ψυχικών συγκρούσεων ή συμπλεγμάτων.

Έτσι, σύμφωνα με τον Φρόιντ, κάθε επιθυμία ή ορμή που απωθείται στο ασυνείδητο, εκφράζεται στο συνειδητό επίπεδο με την αντίθετη μορφή. Για παράδειγμα, η ευχαρίστηση που προκαλείται από τον αυνανισμό στην παιδική ηλικία, όταν κατασταλεί εξαιτίας πολιτισμικών στερεοτύπων και απαγορεύσεων (που αναπαράγονται πρωταρχικά μέσα στις οικογενειακές σχέσεις), τότε μετατρέπεται σε καταπιεσμένη επιθυμία, απωθείται στο ασυνείδητο και έρχεται στην επιφάνεια ως συνειδητή τάση με την αντίθετή της μορφή: με την ενοχή και το άγχος σε σχέση με πράγματα που συμβολίζουν και συνδέονται συνειρμικά με την πράξη του παιδικού αυνανισμού. Επίσης μπορεί το παιδικό άσθμα να είναι μια μορφή ενοχής για την πρώιμη σεξουαλική επιθυμία και ορμή. Έτσι, το συνειδητό, μπορεί να είναι και μια σωματική έκφραση-σύμπτωμα του ψυχικού (ασυνείδητου) υλικού, όπου οι εσωτερικές συγκρούσεις μετατρέπονται σε βιολογική (παθολογική) λειτουργία.

Συνεπώς εδώ έχουμε ακόμη μια αντιθετική και ταυτόχρονα ενοποιητική σχέση: σώμα-βιολογία / ψυχή-πνεύμα-σκέψη. Το ένα επηρεάζει το άλλο, διαλεκτικά, το ένα μπορεί να μεταλλαχθεί στο άλλο, στο αντίθετό του. Ενώ και τα δυο μαζί συνιστούν μια ψυχοσωματική ενότητα-ολότητα που η λειτουργία της καθορίζεται από την εν λόγω αντίθεση. Εδώ φαίνεται και η ολιστική προσέγγιση στη φροϋδική σκέψη, αφού ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως μια ολότητα και όχι αποσπασματικά μέσα από διχοτομίες.

Χαρακτηριστική αντίθεση είναι η αντίδραση απέναντι στη σεξουαλική επιθυμία, συγκεκριμένα στο αντικείμενο του πόθου: συχνά η συνειδητή απόρριψη και η άρνηση σημαίνουν ασυνείδητη επιθυμία, δηλαδή επιθυμία που έχει απωθηθεί στο ασυνείδητο και δημιουργεί τόσο άγχος και φόβο που είναι πιο λειτουργικό για το άτομο να την «θάβει» στο ασυνείδητό του, να μην ξέρει ότι υπάρχει. Ανάλογες αντιθετικά δίπολα κρύβονται πίσω (ή κάτω) από τα όνειρα. Από τα ιστορικά ασθενών του, ο Φρόυντ έχει καταγράψει περιπτώσεις όπου εμφανίζεται ένα πρόσωπο στη θέση ενός άλλου προσώπου, που η επιθυμία για αυτό έχει απωθηθεί. Επίσης στο συνειδητό επίπεδο, η επιθυμία για ένα πρόσωπο συχνά υποκαθιστά την απωθημένη ερωτική επιθυμία για τον γονέα. Τυπική αντίδραση είναι εξάλλου η αντίθεση ανάμεσα στο μίσος προς τον πατέρα (π.χ. ευχή να πάθει κάτι κακό ή να πεθάνει-να εξαφανιστεί ο πατέρας), στο ασυνείδητο επίπεδο και στο αίσθημα στοργής προς τον πατέρα, ως αναπλήρωση που καλύπτει την απώθηση και ταυτόχρονα την αμβλύνει, στο συνειδητό του ατόμου.

Το αντίστοιχο μπορεί να εκφραστεί και στο όνειρο. Ή το «έξω» να σημαίνει «μέσα», το «όχι» να είναι «ναι», η «φωτιά» να αντικαθιστά «το υγρό», κάποιος που ενδόμυχα φοβάσαι στο όνειρο εμφανίζεται ως σωτήρας σου κοκ.  Αλλά και το ίδιο το όνειρο είναι η επιφανειακή έκφραση ασυνείδητων απωθημένων επιθυμιών: εδώ η μη εκπληρωμένη λόγω της απώθησης επιθυμία, εμφανίζεται στο όνειρο ως εκπληρωμένη επιθυμία, αλλά ωστόσο καλυμμένη, ανεστραμμένη.

Είμαστε λοιπόν οι αντιθέσεις ή οι αντιφάσεις μας; Για την φροϋδική ανάλυση-ερμηνεία και αντίληψη φαίνεται πως είναι κάπως έτσι: η διαλεκτική ενότητα των αντιθέτων συγκροτεί την ψυχολογική λειτουργία. Ο άνθρωπος είναι μια διαλεκτική ενότητα αντιθέσεων, ψυχικών και σωματικών, συνειδητών και ασυνείδητων, παραλογισμών και λογικών εξιδανικεύσεων, ορμών-ενστίκτων και εκλογικευμένων κοινωνικών ελέγχων. Με άλλα λόγια, αντιθετικών δυνάμεων που συγκρούονται, παράγοντας όμως μια συνθετική ενότητα η οποία βρίσκεται σε διαρκή κίνηση, ρευστή μια και συμπαγής ταυτόχρονα – όπως και η ίδια η ζωή.

Όμως αν η συμπεριφορά μας καθορίζεται από μια διαρκή πάλη αντίθετων δυνάμεων, τότε η ανθρώπινη ψυχολογία είναι «υποκινούμενη» και άρα ο άνθρωπος δεν είναι αυτόνομος και ελεύθερος, κυρίαρχος του εαυτού του. Μόνο αν το ασυνείδητο υλικό έρθει στην επιφάνεια και γίνει αντιληπτό-συνειδητό μπορεί να απελευθερωθεί από τις υπόγειες ορμές, ένστικτα και κίνητρα που τον διαμορφώνουν και καθορίζουν τη ζωή του. Η αυτοανάλυση όμως πρέπει να γίνει και σε συλλογικό επίπεδο, ώστε να αναβαθμιστεί η κοινωνική συνείδηση. Από την άλλη, αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς μια πολιτισμική επανάσταση και ανατροπή. Γιατί η εξουσιαστική-ιεραρχική(ταξική) κοινωνία και ο πολιτισμός της εμποδίζουν αυτήν την απελευθερωτική διαδικασία προς την ατομική και συλλογική αυτογνωσία και τη χειραφέτηση της ατομικής και συλλογικής ψυχολογίας – άρα και συνείδησης. Ο υπαρκτός πολιτισμός της κυριαρχίας είναι στην ουσία μια καλυμμένη βαρβαρότητα: ελέγχει και καταπιέζει τα άτομα, τα εξαναγκάζει να προσαρμόζονται στην εξουσιαστική πραγματικότητα (να γίνονται «κανονικά», «φυσιολογικά»), δημιουργεί σχέσεις υποκριτικές που καταπιέζουν τις επιθυμίες και τις ορμές του ατόμου, ανατρέφοντας έτσι παιδιά στερημένα που γίνονται νευρωτικοί και ψυχωτικοί ενήλικες, άνθρωποι ανώριμοι, ανεύθυνοι, ανεπαρκείς και χωρίς αυτοεκτίμηση, ανεύθυνοι, ανίκανοι να ζήσουν αυτόνομα και να ελέγξουν-κατεθύνουν τη ζωή τους.

Η ανατροπή του υπαρκτού ψευδοπολιτισμού, αποκτά εκ νέου νόημα για την επαναστατική σκέψη και πράξη. Εδώ αξίζει να θυμηθούμε τη βαθιά επαναστατική κριτική του Φρόυντ απέναντι στον «πολιτισμό ως πηγή δυστυχίας». Υποστηρίζει, ότι ακόμα και τα πιο υψηλά, πνευματικά και τεχνικά (και φαινομενικά αθώα) επιτεύγματα του πολιτισμού κρύβουν στο βάθος σκοτεινά ένστικτα και κίνητρα (που μεταλλάσσονται σε στερεότυπα, νόμους, απαγορεύσεις κλπ). Η διεισδυτική-ενορατική ανάλυσή του φτάνει τελικά στο ίδιο το έθνος και την πατρίδα (στο κεφάλαιο περί αυταπάτης, όπου ασκεί κριτική στη θρησκεία), λέγοντας ότι όταν μια κοινωνία επαίρεται ή αυτοθαυμάζεται για τα θετικά και ιδανικά πνευματικά της αγαθά, ακόμη και αυτή η θεωρούμενη αθώα και ανθρωπιστική στάση υπερηφάνειας, οδηγεί εύκολα στον εθνικισμό και τον σοβινισμό. Γιατί; Μα ακριβώς διότι το ψυχολογικό – και κατ’ επέκταση ιδεολογικό – υπόβαθρό της είναι το συναίσθημα ότι «εμείς» είμαστε ανώτεροι από τους «άλλους», οι οποίοι φυσικά είναι κατώτεροι. Και μιλάμε για μια ενδόμυχη ψυχική στάση και δυναμική, άρα επικίνδυνη, στο βαθμό που υπό κατάλληλες συνθήκες μπορεί να εκδηλωθεί με εξουσιαστικό-αυταρχικό και ρατσιστικό περιεχόμενο.

πηγή:

 

https://iamarevi.wordpress.com/2016/12/14/%CE%B7-%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CE%BB%CE%B5%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%AF%CE%B8%CE%B5%CF%83%CE%B7-%CF%83%CF%84%CE%B7-%CF%83%CE%BA%CE%AD%CF%88%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CF%86%CF%81/

Posted in: Uncategorized